1. Inleiding
1.1 Context en ontwerpopgave
Leisure (vrijetijdseconomie) speelt een grote rol in de Stedelijke Regio Breda-Tilburg (SRBT): van internationale trekpleisters als de Efteling en de Beekse Bergen tot grote parken zoals van Gogh Nationaal Park, vestingsteden en culturele evenementen. Dit is niet alleen van economisch belang, het vormt ook een wezenlijk onderdeel van het landschap, de identiteit en de leefkwaliteit van de regio.
Er is in april 2026 een open call uitgeschreven door CAST en Kunstloc Brabant waarvoor ruimtelijk ontwerpers, social designers, beeldend kunstenaars en experts vanuit andere disciplines gevraagd werden zich aan te melden. Een onafhankelijke selectiecommissie zal uit alle inschrijvingen drie interdisciplinaire teams, bestaande uit drie personen, selecteren of samenstellen.
Binnen een driedaags ontwerpatelier (6 t/m 8 juli) gaan de geselecteerde teams aan de slag met drie casussen in de regio. Centraal staat de vraag hoe leisure en landschap elkaar (kunnen) versterken. En welke ruimtelijke typologieën en ontwerpstrategieën – vanuit economische, recreatieve, sociaal-maatschappelijke of andere invalshoeken – kunnen bijdragen aan ruimtelijke kwaliteit en balans: tussen bezoekers en bewoners, tussen economie en ecologie, tussen seizoensdrukte en alledaagse leefkwaliteit. Daarbij wordt ook gezocht naar koppelingen met bredere ruimtelijke transities, zoals klimaatadaptatie, bereikbaarheid en de herinrichting van het landelijk gebied.
De ontwerpateliers zijn onderdeel van de programma’s Nieuwe Verbindingen van CAST i.s.m. BLASt en de SRBT, en KunstUnlocked#5 van Kunstloc Brabant, met ondersteuning vanuit het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.
1.2 Regonale casussen van het werkatelier “Leisure Landschap Vestigingsklimaat”
De drie geselecteerde teams werken elk aan een eigen casus in de SRBT, begeleid door ateliermeester Eveline Visser (Studio 1:1).
Breda
Het team onderzoekt hoe Breda zijn relatie met het omliggende landschap kan versterken naarmate de stad groeit. Hoe kan binnenstedelijk verdichten hand in hand gaan met vergroenen, en hoe kan de groen-blauwe dooradering van de stad worden benut als drager van een aantrekkelijke, toegankelijke stad? Het eindproduct is een conceptmatige visiekaart die laat zien hoe stad en landschap als één gedeelde leefomgeving kunnen functioneren.
Loon op Zand
Het team onderzoekt hoe de trots en profilering van Loon op Zand kan blijven met alle uitdagingen die spelen. Kan het mobiliteitsvraagstuk een oplossing bieden voor leisure-ontwikkelingen, de woningbouwopgave, ruimtelijke transities in het landschap en brede welvaart – juist voor de inwoners? Of zijn er andere oplossingen denkbaar? Het eindproduct is een conceptmatige visiekaart die laat zien hoe recreatie, landschap en leefkwaliteit voor bewoners opnieuw in balans kunnen worden gebracht.
Gilze en Rijen
Het team onderzoekt hoe de landschapscorridor Rijensbroek kan worden versterkt als groene corridor tussen twee steden, en wat de relatie is met de verdichtingsopgave in het stationsgebied van Rijen. Welke ontwerpstrategieën verbinden ecologie, recreatief gebruik en klimaatadaptatie met elkaar — en met de behoeften van de mensen die er wonen en werken? Het eindproduct is een conceptmatige visiekaart die de groene corridor in relatie tot de (stedelijke) context verbeeldt als samenhangend landschappelijk systeem.
De uitkomsten van het ontwerpatelier laten verbeeldingsrijke beelden zien, die nieuwe inspiratie bieden voor ontwerpstrategieën die leisure en landschap betekenisvol met elkaar verbinden in het SRTB gebied en ook exemplarisch zijn voor andere gebieden.
2.Procedure
2.1 Procedure selectie
In totaal zijn er 24 inschrijvingen binnengekomen. Deze bestonden uit zowel volledige teams (bestaande uit 3 teamleden), als uit inzendingen bestaande uit duo’s en een aantal individuele inschrijvingen.
Een professionele selectiecommissie selecteerde uit alle aanmeldingen drie interdisciplinaire teams of stelde deze zelf samen uit de individuele - of duo-inschrijvingen. Tevens schrijft de commissie de teams toe aan een van de 3 casussen zoals hierboven beschreven.
De volgende personen namen plaats in de selectiecommissie:
- Anneke Boezeman, namens Van Gogh Nationaal Park
- Annelien van Kuilenburg, namens Provincie Noord-Brabant
- Katja Nagelkerke, namens Het Pon&Telos
- Marco Visser, namens ontwerpteam Stedelijke Regio Breda Tilburg
Aan de selectiecommissie zijn de volgende criteria meegegeven die leidend waren bij de selectie:
· Multidisciplinaire samenstelling van het team (per team zoeken we twee ontwerpers en één andere discipline). Voor de ontwerpers zoeken we naar mensen met ervaring met ruimtelijk of maatschappelijk ontwerp en voldoende verbeeldingskracht om de ruimtelijke component van de ideeën, van lokale tot regionale schaal, goed te kunnen verbeelden.
· Overtuigingskracht van de visie op de opgave en de motivatie om deel te nemen (Waarom kan jij/kunnen jullie een onmisbare bijdrage leveren aan dit atelier waarin we zoeken naar nieuwe kansen en integrale, ruimtelijke, toekomstbestendige ontwerpoplossingen binnen het gestelde thema?)
Er zijn vier selectierondes geweest waarbij elk lid van de selectiecommissie een toelichting kon geven en mede selectieleden kon wijzen op details of elementen die bijzonder opvielen. Tevens kreeg elk lid de mogelijkheid om ten alle tijden van mening en/of standpunt te veranderen en een zogenaamde ‘favoriet’ in te zetten. De commissie heeft daarbij niet alleen gekeken naar de individuele kwaliteiten, maar ook nadrukkelijk gekeken naar de toegevoegde waarde van het interdisciplinaire team aan de opgaven in de regio.
2.2 Uitslag
Voorafgaand, tijdens en afsluitend aan de beoordeling van alle inzendingen hebben de selectiecommissieleden diverse algemene observaties gedeeld.
De jury was onder de indruk van het grote aantal inzendingen en de creativiteit die eruit sprak. De diversiteit aan invalshoeken viel meteen op: van systeembenaderingen en landschappelijke perspectieven tot sociale concepten en vormen van publieksparticipatie. Veel teams en ook individuele aanmelders, brachten natuur en waterbeheer op vernieuwende manieren samen en wisten het gebied en zijn bewoners op een inspirerende wijze te betrekken in hun visie. Er werd met waardering gesproken over de sterke inzet op taal en beeld, de verrassende verbeeldingskracht en de bevlogenheid waarmee deelnemers de casussen als levend systeem benaderden. Ook praktische, uitvoeringsgerichte inzendingen werden gezien als waardevol door hun duidelijke doenersmentaliteit en hun directe toepasbaarheid voor de opgaven in het landschap. De variatie tussen de plannen liet zien hoe rijk het veld aan ideeën is en hoe breed gedacht wordt over de thematiek van Leisure en de toekomst van de gebieden en de regio. De jury prees de veelzijdigheid, de inventiviteit en de betrokkenheid bij de opgaven die in alle inzendingen voelbaar was, en begon na deze eerste indrukken met veel enthousiasme aan de beoordeling.
2.3 Oordeel selectiecommissie van de 3 geselecteerde teams (in willekeurige volgorde)
Team 1 Casus Breda
Samengesteld team bestaande uit drie individuele inzendingen: Melahat Manzouri (visueel kunstenaar); Lesia Topolynck (ruimtelijk ontwerper); Emmelie van Ommen (landschapsarchitect)
De selectiecommissie noemt de samenstelling van dit door de commissie samengestelde team een spannende ‘liaison’. Breda is een stad waarin ook richting ommeland qua visionair en strategisch al veel wordt ontwikkeld als “stad in een (Nationaal) Park” en “National Park-City. De commissie verwacht dat de verschillende disciplines van waaruit ontworpen zal worden, de casus van gemeente Breda een verrassende toevoeging of wending kan geven. Waarmee het vraagstuk met nieuwe vormen van verbeelding en ruimtelijke storytelling wordt benaderd. En dat vanuit deze experimentele en artistieke benadering bijdragen worden geleverd aan perspectieven waarin mentale beleving wordt verbonden met ecologisch en ruimtelijk denken. Waarmee Leisure niet alleen als economische sector wordt gezien, maar ook als een ruimtelijke en culturele conditie die landschap, identiteit en leefkwaliteit van inwoners van Breda vormgeeft. Dit team combineert internationale ervaring met Nederlandse wortels, wat aanzet geeft tot de inventiviteit die in Breda nodig is.
Team 2 Casus Rijen
Sophie Wijting (omgevingspsycholoog en architect), Lous Hagg Kleingeld (procesbegeleider en architect) en Roza Kooter (beleidsadviseur, bedrijfskundige).
De selectiecommissie is overtuigd van de kwaliteiten van dit gelegenheidsteam bestaande uit verschillende disciplines die elkaar uitstekend aanvullen; alle drie werkzaam in het ruimtelijk domein, alle drie een hart voor maatschappelijke opgaven. Maar vanuit verschillende invalshoeken, waarmee dit team een breed pallet aan kennis in één team samenbrengt. De inzending wordt spannend en prikkelend genoemd en goed aansluitend bij de vraag van de opgave van specifiek gemeente Gilze en Rijen. Met name omdat dit team het ruimtelijke en landschappelijke combineert met een economische component. De commissie verwacht daarom dat dit team ook het verdienmodel van het landschap aan de oostkant van Rijen (of het landschap van de corridor) nader gaat onderzoeken en dat wordt als een groot pluspunt gezien.
Team 3 Casus Loon op Zand
samengesteld team bestaande uit de duo inzending van Anna Kozera (stedenbouwkundige) en Nancy Smolk (stedebouwkundige-landschapsontwerper-onderzoeker) en individuele inzending van Billie van Katwijk (ontwerper en materiaalonderzoeker)
De selectiecommissie heeft bewondering voor de gedegen en uitgewerkte wijze waarop Anne en Nancy Leisure als een samenhangende structuur zien, verweven met andere vitale systemen in het landschap. Ze lijken in staat om verschillende systemen te koppelen, bijvoorbeeld sociale infrastructuur en natuurontwikkeling. En om kruisbestuivingen zichtbaar te maken en te benutten rond de mobiliteitsproblematiek en de druk op het landschap, die in deze casus door de grote bezoekersaantallen al jaren een groot probleem is. Daarnaast wordt niet alleen gekeken naar het niveau van bewoners, maar ook op gebieds- en regionaal niveau. De commissie is ervan overtuigd dat dit nog rijker en uitdagender wordt door het duo te koppelen aan Billie van Katwijk, die als ontwerper onderzoekt hoe ontwerp verborgen relaties zichtbaar maakt tussen landschap, ecologie, infrastructuur en dagelijks leven. En dat op die wijze het team een verrassende creatieve bijdrage kan leveren aan de casus van gemeente Loon op Zand. Om inspiratie te bieden dan wel de dialoog te helpen voeren om dingen verder in gang te zetten en de toegevoegde waarde van Leisure voor de regio, voor de gemeente Loon op Zand en voor haar inwoners te vergroten.
3. Hoe nu verder
3.1 Ontwerpatelier en vervolgprogramma
Van maandag 6 juli t/m woensdag 8 juli vindt het ontwerpatelier plaats in de LocHal in Tilburg. De resultaten van het atelier worden aan partners en stakeholders gepresenteerd op woensdagmiddag 8 juli. Na het ontwerpatelier worden de resultaten meegenomen in de tentoonstelling van Nieuwe Verbindingen van CAST i.s.m. BLASt en de SRBT, die o.a. de hele maand september in het provinciehuis van Noord-Brabant te zien zal zijn, en in de dialoogbijeenkomst van KunstUnlocked#5 van Kunstloc Brabant (november). Het ontwerpatelier wordt benoemd in communicatie en netwerken van hoofdpartners van Nieuwe Verbindingen (CAST, BLASt en SRBT) en van KunstUnlocked#5 (Kunstloc Brabant).