Trends & Ontwikkelingen

Schrijvers, vertalers en journalisten protesteren bij het kantoor van Meta in Amsterdam tegen misbruik van hun teksten én broodroof door AI. ‘Onze creatieve stem wordt hier misbruikt.’ Het wordt ‘de diefstal van de eeuw’ genoemd, althans door de slachtoffers van het jatwerk. En dinsdagochtend worden de vermeende daders aangesproken, bij een protestactie voor de deur van het Amsterdamse kantoor van het Amerikaanse techbedrijf Meta. 

Een groep van ruim honderd schrijvers, journalisten en vertalers komt ‘verhaal halen’ bij een van de grootste aanbieders van generatieve AI-systemen. Een bedrijf dat volgens de organisatoren van het protest ‘aan de haal gaat met creatief werk’. Want de AI-tools van Meta worden volgens de demonstranten zonder toestemming getraind met auteursrechtelijk beschermd schrijfwerk, dat dus is gemaakt door echte mensen. 

De toekomstige gebruikers van het cultuurcentrum De Loswal in Baarle-Hertog kregen afgelopen weekend voor het eerst de mogelijkheid om eens een blik te werpen in hun toekomstige huisvesting. De bedoeling is dat het pand in het voorjaar van 2027 in gebruik wordt genomen. Op de enclaveraad van komende donderdag moet nog de goedkeuring voor een extra budget voor de binneninrichting worden gegeven.

De eerste prijs van Tromp Percussion Eindhoven werd zondag gewonnen door de Taiwanese Hui Chi Li. Die voor melodisch slagwerk, ofwel de Tromp Next Gen Mallet Competition, ging naar Franse Florentin Klingelschmitt.

Artistiek directeur Dominique Vleeshouwers van Tromp Percussion is de kartrekker van de nieuwe opzet, waarin creatieve vrijheid en verbinding de overhand hebben. ‘We hebben door de jaren een community opgebouwd van jonge, innovatieve slagwerkers uit de hele wereld die willen winnen, maar elkaar ook door dik en dun supporten’.

Nederland kan leren van de Caribische delen van het Koninkrijk, ziet de Arubaanse antropoloog Francio Guadeloupe. Laat politieke voorkeur geen deel worden van je identiteit, is een van zijn boodschappen. 

Alle zes eilanden die onderdeel zijn van het Koninkrijk der Nederlanden daarin ogenschijnlijk gemakkelijk hun weg. Een belangrijke rol is daarbij volgens Guadeloupe weggelegd voor het maatschappelijke middenveld. Als mensen de politiek niet vertrouwen, moeten ze volgens hem op andere plekken leren hoe ze met elkaar kunnen omgaan. Hij noemt sportvelden, muziekfestivals en andere plekken waar mensen elkaar ontmoeten op basis van gedeelde interesses, in plaats van politieke opvattingen. Het kan ook muziek zijn. 

Chassé Theater opent als eerste theater in Nederland een Changing Places Toilet. De officiële opening is maandag 5 oktober tijdens de Week van de Toegankelijkheid in het theater in Breda. Het zorgtoilet heeft onder meer een tillift, een in hoogte verstelbaar toilet, een wastafel, een aankleedtafel en extra ruimte om te bewegen. De voorziening is er voor mensen die extra begeleiding of ruimte nodig hebben bij hun toiletbezoek.

Er is zoveel in Udenhout op het gebied van cultuur, maar onderling contact was er maar weinig. Daar moet met gratis culturele evenementen verandering in komen. 

De Culturele Steenoven is opgericht met als doel gratis culturele evenementen in de breedste zin van het woord te organiseren voor jong en oud, arm en rijk, en zo mensen met elkaar te verbinden. „Wij willen culturele crossovers maken en ons publiek verrassen met unieke combinaties. Er gebeurt zoveel moois dat een groter publiek verdient”, aldus mede-oprichter Peter Nouwens.

Het negenenvijftigste IVC in ’s-Hertogenbosch ontvangt veertig kandidaten die allemaal het verplichte werk moeten zingen. Componist Anne-Maartje Lemereis heeft er zeven verschillende versies van gemaakt. De International Vocal Competition ’s-Hertogenbosch, IVC, vindt van 2 tot en met 10 oktober 2026 plaats in het Theater aan de Parade. 

Vijftig jaar muziek, dans, theater, beeldende kunst en vooral: héél veel creatieve energie. Het Pieck in Drunen bestaat 50 jaar en dat wordt gevierd! Op zondag 4 oktober verandert De Voorste Venne in Drunen in één groot podium voor kunst en cultuur. 

Kunst in het Rond wint de Veldhovense Cultuurprijs 2026. Het kunstenaarscollectief laat volgens de jury zien dat kunst niet alleen plaatsvindt in musea of theaters, maar vooral wanneer makers en de samenleving elkaar ontmoeten.

Wethouder Paul van Liempd overhandigde de prijs op de kunstmarkt in de tuin van Museum ’t Oude Slot. Kunst in het Rond organiseert activiteiten zoals de Atelierroute en kunstmarkten. De prijs moet toekomstige kunstenaars en kunstliefhebbers aanmoedigen.

In de schaduw van het Forum in Groningen klinken geen drilboren of zware machines meer, maar gitaarakkoorden en theaterteksten. Na jaren van sloop en nieuwbouw opent kunstcentrum Tumult, voorheen bekend als VRIJDAG, de deuren van een splinternieuw pand.

Nu de nieuwbouw klaar is, brengt Tumult alle kunstvormen samen onder één dak. Voorheen konden makers en bezoekers terecht op verschillende plekken in de stad, zoals aan de Walstraat en in het Prinsentheater, vlak bij het Noorderplantsoen. Beide panden zijn inmiddels verkocht aan de gemeente Groningen. 

Nederlandse schrijvers en journalisten komen in actie tegen Facebook vanwege het trainen van AI-taalmodellen met hun werk. Volgens hen heeft het bedrijf daarvoor nooit toestemming gevraagd of betaald. Ze komen dinsdag samen voor het hoofdkantoor van Facebook Nederland in Amsterdam.

De organisatoren van de actie zijn Stichting Literaire Rechten Auteurs (Lira), de Auteursbond en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). Volgens hen maken AI-bedrijven op grote schaal gebruik van creatief werk van freelance schrijvers, journalisten en vertalers om taalmodellen te trainen.

Nederland heeft een breed en veelzijdig aanbod van cultuurbeoefening. Toch staat de infrastructuur die mensen laat kennismaken met kunst en cultuur en hen helpt zich verder te ontwikkelen onder druk. Minder scholen worden bereikt, buitenschools aanbod is versnipperd en activiteiten in het sociaal domein zijn vaak afhankelijk van incidentele financiering. Dat blijkt uit Cultuurbeoefening in kaart, het jaarlijkse onderzoek van Cultuurconnectie naar de ontwikkelingen in de sector.

Opera is een van de grootste kunstvormen die er zijn, vindt burgemeester van New York Zohran Mamdani. Maar lang niet iedereen kan zich een kaartje veroorloven: daarom lanceert Mamdani het project ‘Opera for All’.

In samenwerking met de Metropolitan Opera, het beroemde operahuis van New York, gaat Mamdani dit seizoen 70.000 gratis operatickets weggeven. Inwoners van New York kunnen zich inschrijven voor een loterij die elke maand 10.000 vrijkaarten uitdeelt voor voorstellingen als Macbeth, La bohème, en andere legendarische opera’s.

De klassieke-muziekprijs De Ovatie is zaterdagavond uitgereikt aan de Nederlandse Reisopera en het Noord Nederlands Orkest voor hun samenwerking in Second Love, de seizoensopener van vorig najaar. De vakjury noemt het een "verrassend en ijzersterk tweeluik". De Ovatie is een jaarlijkse onderscheiding voor de meest indrukwekkende podiumprestatie op het gebied van klassieke muziek. 

De Louis Hartlooper Prijs voor de Beste Filmpublicatie van 2026 is gegaan naar Schokkend Nieuws. De jury roemt het filmmagazine over horor, sci-fi, fantasy en cult om de kwalitatief hoogstaande filmjournalistiek, scherpe analyses, humor en enthousiasme. De Louis Hartlooper Prijs werd dit jaar voor 22^ste keer uitgereikt.

Deze week publiceerde het Ministerie van OCW het onderzoek 'Naar een toekomstbestendig financieringslandschap voor cultureel AV-aanbod'. Nederlandse films winnen de laatste jaren veel prijzen op internationale festivals, maar het concurrentievermogen van de Nederlandse filmindustrie staat onder druk, constateert het Nederlands Filmfonds. Daarbij speelt onder andere de manier waarop de films gefinancierd worden. "De afhankelijkheid van het Filmfonds is groot", zegt woordvoerder Marieke van Zalk. "Wij financieren nooit een hele film. Makers moeten altijd op zoek naar andere potjes."

En dat is volgens haar niet eenvoudig in Nederland. In het buitenland zijn volgens het Filmfonds meer mogelijkheden om private investeringen aan te trekken van bijvoorbeeld bedrijven. Mede daardoor hebben buitenlandse filmmakers vaak hogere budgetten.

Trouw maakte een rondgang langs zes literaire uitgeverijen. Hoe zit het met hun AI-beleid? Hebben ze dat überhaupt? Hebben lezers recht op een bijsluiter als het boek niet gegarandeerd AI-vrij is? Geen enkele uitgever maakt trots melding van een AI-protocol.

Drie van de zes aangeschreven uitgevers antwoorden ook bij herhaald verzoek niet. Eén uitgever wil niet geciteerd worden. Het lijkt erop dat de razendsnelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie ook de uitgeversbranche overvalt.

Na een volle week van festiviteiten is de kop er nu echt af in en rond de Bühnen Köln, de verzamelnaam voor de opera, de kinderoperazaal (de enige ter wereld) en het theater voor toneel in de stad. De verbouwing van onder andere de Keulse opera duurde maar liefst veertien jaar. 

Het door Wilhelm Riphahn ontworpen wederopbouwmonument uit 1957 was zowel van binnen als van buiten totaal vervallen. Tijdens de sanering die het gebouw in ere moest herstellen, ging vervolgens van alles mis: er werd langs elkaar heen gewerkt, waardoor installaties van luchtkanalen en bekabeling in de knoop raakten; de bouw lag lange tijd stil en bouwbedrijven gingen failliet. Uiteindelijk liepen de kosten op tot ongeveer 1,5 miljard euro.

Hoe komt het dat kunst op de ene plek een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de zorg, terwijl het op de andere plek een tijdelijk project blijft? Voor het rapport Werkzame elementen in kunst, zorg en welzijn sprak de werkgroep praktijk van Arts in Health Netherlands met mensen die dit werk elke dag doen: een verpleegkundige, kunstcoördinatoren, kunstenaars, social designers en de directeur van een wijk cultuurhuis. Hun praktijk verschilt soms enorm, maar er zijn ook elementen die van belang zijn voor hen allen.

Zo begint vrijwel ieder initiatief met iemand die kansen ziet en mensen bij elkaar brengt. Een verbinder, in het rapport ook wel grenswerker genoemd, heeft kennis en ervaring van zowel de kunsten als de zorg nodig. Een inspirerend project is nog geen blijvende praktijk. Kunst krijgt pas echt een vaste plek wanneer ze onderdeel wordt van de organisatie, en dat ziet er in elke praktijk anders uit. 

Tijdens een feestelijke bijeenkomst ter ere van het 50-jarig jubileum heeft toneelvereniging De Lindespelers zaterdagmiddag de zilveren erepenning van de gemeente Nuenen ontvangen. De jubilerende club kreeg deze onderscheiding en de bijbehorende oorkonde uit handen van burgemeester Freek van Genugten.

Een pas voor iedereen. Zo lanceerde de gemeente in januari 2026 de Bossche Pas. Bedoeld voor álle Bosschenaren, maar met extra steun voor lage inkomens. Ruim acht maanden later blijkt het een voorzichtig succes. Gratis bioscoopbezoek is het populairst.

Dat blijkt uit een update die wethouder Wies Korver (PRO Den Bosch) aan de gemeenteraad stuurde. De Bossche Pas is vooral ingevoerd om mensen met een kleine portemonnee ook mee te kunnen laten doen aan culturele en sportieve activiteiten. Zij krijgen de pas gratis, geladen met een vrij te besteden tegoed voor sport, cultuur of een uitje.

Onderzoek en een rapport van Hogeschool Fontys en het CRa laten een nieuw geluid horen over eenzaamheid en publieke ruimte. Niet alleen ontmoetingsplekken tellen, maar ook ruimte waar mensen anderen kunnen zien, herkennen of nabij zijn zonder contact te hoeven maken. Beide partijen bieden daarvoor handvatten voor inrichting en ontwerp.

Fontys vertaalt deze bredere blik naar concrete ontwerpprincip. Daarnaast adviseert Fontys variatie tussen open en beschutte plekken en zitplaatsen met zicht op bijvoorbeeld kunst, water, spel of voorbijgangers. Zulke plekken bieden gedeelde aandacht zonder gespreksverplichting. 

Kinderboekenschrijver Sjoerd Kuyper heeft de Gouden Griffel 2026 gewonnen voor zijn boek Maantje verhuist de zee. Kuyper overleed twee dagen geleden op 74-jarige leeftijd. Hij ontving de prijs vorige week in het bijzijn van zijn familie. De Gouden Griffel is een juryprijs voor het best geschreven kinderboek. 

Het Gouden Penseel 2026 voor het mooist geïllustreerde kinderboek gaat naar illustrator Karst-Janneke Rogaar. Ze krijgt de prijs voor haar boek Lucy en Donker.

De Canadees-Haïtiaanse auteur Thélyson Orélien maakt geen kans meer op de grootste Franse literatuurprijs na beschuldigingen dat hij zijn boek met behulp van AI heeft geschreven. De roman C'était ça ou mourir stond op de longlist voor de Prix Goncourt.

De Bredase Tosca van der Weerden heeft het druk. Wanneer ze niet bezig is met illustratie, werkt ze aan een muurschildering of een andere kunstvorm. Zo niet, geeft ze les op de kunstacademie of zet ze zich in voor beginnende kunstenaars. Van alles en nog wat. Toch blijven waarden als feminisme en gelijkheid een rode draad in al haar werk.

Blueyard-adviseur Marijn Cornelis pleit er voor te stoppen met het tellen van gebouwen of instellingen als maat voor toegang tot muziekonderwijs en te stoppen met somberen dat er geen muziekonderwijs meer is. Daarmee doen we de sector en alle zzp’ers en andere docentenverbanden tekort. Kijk in plaats daarvan naar vier dingen die er echt toe doen.

Ten eerste: betaalbaarheid van muziekonderwijs in elke gemeente, ongeacht of het aanbod gesubsidieerd is of niet. Ten tweede: fair pay, want betaalbaarheid mag niet over de rug van de aanbieders gaan. Ten derde: bereikbaarheid en beschikbaarheid, want ieder kind zou dichtbij de keuze moeten hebben om zoveel mogelijk instrumenten te kunnen bespelen. En ten vierde: kwaliteit, want wie lesgeeft aan kinderen mag aan de hoogste eisen worden gehouden.

Zowel het Munttheater in Weert als het Toon Hermans Theater in Sittard is flink verouderd. Op beide plekken wordt er gezocht naar een toekomstbestendige oplossing, maar is het nog onzeker hoe die eruit gaat zien. "Als we niet verhuizen, wordt het een sterfhuisconstructie."

Het is duidelijke taal van Sandra van Bree, directeur van het Munttheater in Weert. Het theater, dat in 1974 zijn deuren opende boven het winkelcentrum Muntpassage, loopt al langere tijd tegen zijn grenzen aan. Op de huidige locatie zijn er geen uitbreidingsmogelijkheden en moet men het doen met één zaal van 430 stoelen. Dat is óf te klein óf te groot, stelt Van Bree.

De Johannes Vermeerprijs 2026 is toegekend aan dichter en performer Babs Gons. Gons ontvangt de prijs ‘vanwege haar grensverleggende, multidisciplinaire praktijk, waarin zij poëzie, spoken word, performance en maatschappelijk engagement laat samenvloeien tot een geheel eigen genre, waarin haar taal met grote zeggingskracht zowel het persoonlijke als het publieke domein verrijkt’.

Cultuurminister Rianne Letschert reikt de prestigieuze Nederlandse staatsprijs voor de kunsten op 23 november uit in de Nieuwe Kerk in Den Haag. Aan de prijs, in 2008 door OCW ingesteld om uitzonderlijk artistiek talent te eren en te stimuleren, is een bedrag van 100.000 euro verbonden, dat de winnaar mag besteden aan een speciaal project binnen het eigen werkterrein.

Astrid Weij is directeur van Kunsten ’92, waar zij zich inzet voor kunst, cultuur, erfgoed en de creatieve sector. In haar werk opereert zij op het snijvlak van politiek, bestuur, beleid en uitvoering, en beweegt zij zich tussen verschillende medeoverheden en domeinen, zowel nationaal als Europees.

Vanuit die achtergrond is haar blik op oral history interessant: niet alleen als methode om verhalen uit de sector vast te leggen, maar ook als manier om de dynamiek tussen beleid, bestuur en praktijk zichtbaar te maken. Juist in een veld waar politiek, beleid en praktijk voortdurend met elkaar in gesprek zijn, kunnen persoonlijke verhalen bijdragen aan een beter begrip van ervaringen, ontwikkelingen, verbeelding en veranderingen binnen de sector.

En onze inzending voor de Oscars is... Paikar! Onverwacht was het zeker: vorige week werd bekend dat de Nederlandse Oscarcommissie dit jaar een documentaire instuurt voor de landencategorie van de Academy Awards. Dit voor het eerst sinds 1964, toen Bert Haanstra’s Alleman de officiële inzending betrof.

En nu is er heibel: de eerdere Oscarwinnaar Mike van Diem tracht de Nederlandse filmwereld te mobiliseren om de stemming ongedaan te krijgen, en wordt daarbij onder anderen gesteund door filmjournalist René Mioch. Zij achten de keuze voor een documentaire ‘beschadigend’ voor de positie van de Nederlandse speelfilm.

De huidige druk van regels en geboden heeft tot effect dat cultuurmakers en -gebruikers minder interactief en solidair worden. Tijd voor een nieuw cultuurbestel, betoogt Caspar Nieuwenhuis, want het sociaal-culturele bindweefsel verslapt. Stel dat het cultuurbestel een grootstedelijk plein is, hoe ziet dit plein er dan idealiter uit?

Het schetsontwerp biedt een plein waarin ruimte ontstaat voor ontmoeting en samenwerking. Het creëert een open, interactief en dynamisch cultuurbestel. Met een aantal hele concrete wijzigingen ten opzichte van de huidige architectuur. Het bestel heeft twee financieringscomponenten: Rijksbijdragen en Regionale bijdragen. Elk met een andere bestemming.