Wie goed op het internet zoekt en de ontwikkelingen in de erfgoedsector en de kunstensector in de gaten houdt, vindt veel bruikbare informatie over de zorg voor (en de zorgen over) de oeuvres van kunstenaars. We helpen je een handje met dit kennisdossier. Bij wie kun je voor informatie, adviezen en ondersteuning terecht? Welke onderzoeken en artikelen zijn hierover verschenen?

foto: Sef Peeters, over de vergankelijkheid, 2014, installatie in Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam

Webinar De krokodil in de kamer terugkijken

Op 20 mei organiseerde Kunstloc het webinar 'De krokodil in de kamer', over de actieve vorming van toekomstig cultureel erfgoed. Mocht je niet deel hebben kunnen nemen aan het webinar, of de informatie nog eens terug willen kijken; dat kan! Je kunt de opname van het webinar nu bekijken op YouTube of hieronder het filmpje aanklikken. 

Vanaf 0:03 is Bas Veldhuizen (adviseur beeldende kunst bij Kunstloc Brabant) aan het woord. Hij pleit voor meer aandacht en ondersteuning voor collectiebeheer en een goede digitale ontsluiting van het oeuvre. Vanaf 23:00 vertelt Miriam Windhausen (adviseur kunstenaarsnalatenschappen) over haar werk in opdracht van het Mondriaan Fonds. En vanaf 56:00 is Rebecca Nelemans (kunsthistoricus en lid van de Werkgroep Sef Peeters) aan het woord. Ze vertelt meer over het levend houden van Sefs collectie en archief.

Collecties

Of een museum bereid is werken in de collectie op te nemen, door ze aan te kopen, of als schenking of bruikleen te accepteren, is van veel factoren afhankelijk. Heeft het museum al werk van de kunstenaar in de collectie? Is eerder belangstelling getoond? Presenteerde de kunstenaar al eens in het museum? Sluit het werk aan op de collectievisie van het museum? Maakt werk van verwante tijdgenoten deel uit van de collectie?

Dan is er een aanleiding om contact op te nemen en nader met elkaar in gesprek te gaan. Maar: het aanbod is enorm, de ruimte in de depots van musea is beperkt en musea moeten hoge kosten maken als zij eenmaal besluiten werken op te nemen in hun collectie. Denk aan kosten voor selectie, transport, registratie, documentatie, online presentatie, fysieke bewaring, fysieke presentatie, etc. Richt je aandacht niet alleen op de landelijke of provinciale top; ook in regionale of lokale collecties kunnen werken van toegevoegde waarde zijn en kunnen musea bereid zijn werken op te nemen.

Op de website van Museumgids Nederland vind je ze allemaal terug. Onderverdeeld in zeven categorieën kun je zoeken op (woon)plaats, met een straal tot 50 km.

Lees meer | Museumgids Nederland

De collectietaak van musea staat door bezuinigingen op cultuursubsidies onder druk, zegt de Museumvereniging.

Lees meer | Museumvereniging

Wie waardevolle kunstwerken heeft, of een kunstwerk heeft geërfd kan er voor kiezen dit na te laten of te schenken aan het Rijk, zodat het goed bewaard blijft en tentoongesteld kan worden. De schenking wordt hiermee onderdeel van de Collectie Nederland en het openbaar kunstbezit. Er zijn verschillende regelingen waaronder je aan de Staat kunt schenken. Je kunt er ook voor kiezen om te schenken aan een andere overheid, zoals een gemeente of een provincie, of aan een museum.

Lees meer | Cultureel Erfgoed

De site Museumconsulenten biedt digitale ondersteuning voor alle musea in Nederland. Museumconsulenten geven praktische tips en bieden stappenplannen voor het opzetten en beheren van een museum. Wie zelf zijn collectie beheert vind hier waardevolle basisinformatie. Vanuit het perspectief van de erfgoedsector zijn hier praktische handreikingen voor o.a. fysieke bewaring te vinden. Een collectie, materieel of immaterieel, heeft goed beheer nodig om als bron voor publiekspresentaties en communicatie te kunnen worden gebruikt. Het object zelf, maar ook de informatie rondom het (gedigitaliseerde) object heeft aandacht nodig. Zonder informatie verdwijnt de context van de collectie en zijn er geen verhalen meer te vertellen.

Lees meer | Museumconsulenten

In Vlaanderen resulteerde samenwerking en kennisdeling tussen verschillende instellingen uit de kunstensector in een online toolbox met richtlijnen, tools en praktijkvoorbeelden voor kunstenaarsorganisaties (en makers of erven van makers!) die zorg willen dragen voor hun archief en/of collecties. Boordevol tips voor zowel fysieke als digitale bewaring.

Lees meer | TRACKS

Alles fysiek bewaren is misschien niet mogelijk. Wat bewaar je, en wat kan weg? Voor de erfgoedsector ontwikkelde RCE hiervoor een methode: Op de museale weegschaal: collectiewaardering in zes stappen, 2013. Lange tijd was de waardering van erfgoed uitsluitend in handen van erfgoedprofessionals als (kunst)historici, museologen en archeologen. Maar de wereld verandert en daarmee ook de kijk op de waardering van erfgoed. De expert is niet de enige die daarover kennis of een mening bezit. Om in te spelen op deze veranderde kijk en om de mening van anderen bij een waarderingsproces te betrekken, heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een systematiek ontwikkeld voor de waardering van (museale) objecten en (deel)collecties. De publicatie is zowel bedoeld voor professionals alsook voor erfgoedliefhebbers, vrijwilligers en het publiek.

Lees meer | Cultureel Erfgoed

Een kunstenaarsoeuvre bestaat uit meer dan alleen de roerende zaken. Ook de kunst in de openbare ruimte vraagt onze aandacht en vormt een belangrijk deel van ons cultureel erfgoed. Denk aan bouwbeeldhouwwerken, vrijstaande sculpturen, omgevingskunst, herdenkingsmonumenten, Land Art, installaties en de monumentale kunst in onze directe woon- en leefomgeving. Deze toegankelijke en vaak laagdrempelige kunst is kwetsbaar. Allerlei factoren hebben invloed op deze objecten en kunnen ongewenste veranderingen en schade veroorzaken. Dit stappenplan helpt bij het behoud en beheer van deze kunstwerken. Het gaat in op probleemsituaties waar eigenaren, beheerders en andere betrokkenen mee te maken kunnen krijgen. Aan bod komen onder andere onderhoud, documentatie, waardering, risicomanagement, schade en restauratie. Bij elke stap in het stappenplan worden actiepunten benoemd en wordt met hyperlinks doorverwezen naar relevante digitale documenten, websites en organisaties. De PDF is interactief en werkt het beste in Acrobat Reader.

Lees meer | Cultureel Erfgoed

Erfgoedwet Met de Erfgoedwet beschermt de overheid het cultureel erfgoed in Nederland. Vóór 2016 waren er verschillende wetten en regels voor behoud en beheer van cultureel erfgoed. Sinds juli 2016 zijn die allemaal samengegaan in één wet. In de Erfgoedwet staat wat cultureel erfgoed is, hoe Nederland omgaat met roerend cultureel erfgoed (zoals schilderijen), wie welke verantwoordelijkheden heeft en hoe Nederland daar toezicht op houdt. Er zijn bijvoorbeeld nieuwe regels voor het afstoten van cultuurgoederen door de Rijksoverheid:

Als provincies, gemeenten of het Rijk objecten willen verkopen, moeten experts hier eerst een advies over geven. Dit geldt ook voor universiteiten en waterschappen. Alle beheerders van de rijkscollectie houden zich aan dezelfde regels als zij met kunstvoorwerpen omgaan.

Lees meer | Cultureel Erfgoed

4293

Sef Peeters, over de vergankelijkheid, 2014, installatie in Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam

Archieven

RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis: De kerntaak is het verzamelen, beheren, beschikbaar stellen en presenteren van archief-, documentatie- en bibliotheekmateriaal van en over de kunst van de Nederlanden in internationale context. Ook bevordert RKD onderzoek hiernaar, zelfstandig en in samenwerking met derden. De uitgebreide collectie beeldmateriaal is gedeeltelijk via Explore ontsloten. De gehele collectie kan in de studiezaal in Den Haag worden geraadpleegd.

De collectie Archieven van het RKD bevat circa 700 archieven met materiaal van kunstenaars, kunstenaarsverenigingen, kunsthistorici, kunstcritici, galeriehouders, kunsthandelaren, verzamelaars, restauratoren, vormgevers en anderen, die betrokken zijn bij het terrein van de beeldende kunst en vormgeving. Onder strikte voorwaarden neemt het RKD archieven van hedendaagse kunstenaars op. Jaarlijks groeit het aantal met ongeveer 25 archieven.

Lees meer | RKD

Nationaal Archief: Hier vind je antwoorden op vragen over jouw leven, de geschiedenis en de samenleving en ontdek je hoe het recente en verre verleden ons dagelijks leven beïnvloeden. Het NA helpt je aan nieuwe inzichten door oude verhalen levend te houden. Door altijd en overal toegang te geven tot ons nationaal geheugen. Omdat we vinden dat iedereen op mag zoeken wat er in ons land is gebeurd of gezegd. Daarom inspireren en stimuleren ze overheden hun data slim te verzamelen en duurzaam te beheren. Zetten ze specialistische kennis en inventieve technologie in om alle data toekomstbestendig en integraal op te nemen. In de kennisbank van het NA vind je o.a. handreikingen voor het archiveren van e-mail, chats, het vernietigen van digitaal materiaal en informatie over de archiefwet.

Lees meer | Nationaal Archief

Ook gemeente- of stadsarchieven en de regionale – of streekarchieven zijn in sommige gevallen bereid om archieven van kunstenaars op te nemen.

De Archiefwet is de belangrijkste wet voor de informatievoorziening van de Nederlandse overheid. De wet regelt dat overheidsarchieven na verloop van tijd openbaar worden voor burgers. De wet slaat op overheidsinformatie vanaf het moment dat die informatie wordt gemaakt. De belangrijkste bepaling van de wet is dat overheden hun informatie in goede, geordende en toegankelijke staat moeten brengen en bewaren. De informatie moet dus makkelijk te vinden en te raadplegen zijn. Ook moeten overheden zorgen voor de vernietiging van informatie die daarvoor in aanmerking komt.

Lees meer | Nationaal Archief

Digitalisering

Sinds 2010 werkt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed onder de noemer Collectie Nederland aan de centrale ontsluiting van gedigitaliseerde museale collecties. De hiertoe ontwikkelde zoekomgeving is gebaseerd op de open source versie van het Europeana framework. Bovenop de door dit framework geleverde indexerings- en zoekfunctionaliteit ontwikkelt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed eigen, geavanceerde zoektoepassingen voor de erfgoedprofessional. Vanaf januari 2011 is de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gaan optreden als "nationale domein-aggregator voor kunstcollecties" binnen het Europeana netwerk. De collecties die deelnemen aan Collectie Nederland kunnen worden doorgegeven aan Europeana en zijn daarna dus ook op Europees niveau beschikbaar.

Lees meer | Europeana

foto: Atelier Paul Overhaus (1935-2014), november 2015

Digitalisering

Bij de Collectie Nederland zijn meer dan 100 collecties van musea en andere cultuurinstellingen aangesloten. In totaal levert dat rond de 6 miljoen objecten op, allemaal doorzoekbaar in één website.

Lees meer | Collectie Nederland

Instellingen op het gebied van cultuur, erfgoed, onderwijs en onderzoek vormen samen het Netwerk. Met leveranciers van erfgoedsoftware, provincies en gemeenten werken ze aan de uitvoering van de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed, ondersteund door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De Nationale Strategie Digitaal Erfgoed (2015) werd in maart 2021 vernieuwd. Het gebruik van erfgoed door publiek en makers staat nog steeds centraal in de Nationale Strategie 2021-2024. Nieuw is de aandacht voor AI en big data. Ook legt de nieuwe versie de relatie met het erfgoed van de podiumkunsten, de ontwerpsector en digitale cultuur.

Lees meer | Zenodo

Cultuurproducerende instellingen, erfgoedpartijen en andere partners voeren de Nationale Strategie uit in opdracht van het ministerie van OCW. Ze ontwikkelen een landelijk, sectoroverstijgend netwerk, een netwerk van netwerken, van faciliteiten en ondersteuning om digitaal erfgoed naar de gebruikers te brengen. Dat doet ze met voorzieningen en tools om de zichtbaarheid, bruikbaarheid en houdbaarheid van digitaal erfgoed te verbeteren. En zijn vier uitgangspunten: Scheidslijnen tussen collecties worden met digitale technieken overbrugd (de gebruiker staat centraal), Erfgoedinstellingen stellen hun erfgoedinformatie zodanig beschikbaar, dat het duurzaam toegankelijk en beheerd, verbonden, verrijkt en gebruikt kan worden (delen vanuit de bron), instellingen gebruiken een gemeenschappelijke informatiearchitectuur, faciliteiten en standaarden (netwerkprincipes) en de partners delen faciliteiten, ontwikkelingen, kennis en ervaring: open, verbonden en innovatief (iedereen draagt bij). NDE richt zich op archieven, bibliotheken, musea, media en AV, digital humanities, design en digitale cultuur, podiumkunst.net en het Netwerk Archieven Design en Digitale Cultuur.

Lees meer | Netwerk Digitaal Erfgoed

Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) is samen met een aantal partners (zoals NDE, zie onder) de drijvende kracht achter een aantal pilots die als doel hebben archieven uit de kunstensector beter te bewaren en te ontsluiten. Zo streven ze naar een sectorbrede samenwerking om een digitale infrastructuur voor de podiumkunsten te realiseren.

Lees meer | DEN | Lees meer | DEN Archiefproject voor de podiumkunsten

Ook algemene informatie over digitaliseringsprocessen vind je er op de website. DEN biedt een gestructureerde aanpak en diverse tools, kennisartikelen en richtlijnen.

Lees meer | DEN

Een overzicht op de website van DEN van organisaties die je verder kunnen helpen vind je hier: Lees meer | DEN 

Het Netwerk Archieven Design en Digitale Cultuur (NADD) richt zich, ondersteund door het Nieuwe Instituut, op het werk van Nederlandse ontwerpers van meubels, posters, objecten en andere vormen van design. Ook staat digitale cultuur in het netwerk centraal. Hoewel dit vakgebied zelf graag een vaste definitie uit de weg gaat, kent Nederland een rijke ontwikkeling op het gebied van digitale cultuur. Zo beheert LIMA een collectie mediakunstwerken en heeft Nederland verschillende medialabs, zoals V2_ en De Waag. Maar denk ook aan de websitecollectie van de Koninklijke Bibliotheek of de gamecollectie van Beeld en Geluid.

Op 17 december 2020 werd het NADD officieel gelanceerd met een online programma waar onder andere het activiteitenprogramma van het netwerk werd gepresenteerd.

Lees meer | NADD

Online collectieregistratie, collectiebeheer en presentatie

Brabant Cloud van Erfgoed Brabant: online collectieregistratie, collectiebeheer en online presentatie. Met Brabant Cloud sla je de collectie van jouw instelling op een betaalbare en toekomstbestendige manier op en maak je deze online toegankelijk voor een breed publiek.

Lees meer | Brabant Cloud  

Atlantis van Deventit Online collectieregistratie. Collectiebeheer en online presentatie Atlantis is hét platform voor collectiebeheer en online presentatie van collecties. Een breed scala aan erfgoedcollecties, variërend van archief-, museale- en beeldcollecties tot handgeschreven en gedrukte bronnen, kunst en literatuur, bouwdossiers, akten en registers kunnen met Atlantis beheerd worden. 

Lees meer | Atlantis 

Dynamisch Archief (DNA) online collectieregistratie, collectiebeheer en online presentatie voor individuele gebruikers en kunst producerende instellingen. DynamischArchief.nl is een is een dynamisch up-to-date online archief. Het archief wordt door individuele gebruikers in een afgeschermde privé-omgeving onderhouden. Bepaalde geselecteerde data kunnen worden gepubliceerd op de eigen website en worden gedeeld met andere platforms.

Lees meer | Dynamisch Archief

In Artchive is de basisregistratie van kunstwerken mogelijk, waarbij op objectniveau externe koppelingen kunnen worden opgenomen naar archiefregistratie. 

Lees meer | Artchive  

Omeka S(emantic) is een gratis open source webpublicatieplatform waarmee je op een gebruiksvriendelijke manier a) een digitale collectie met metadata creëert, beheert en deelt; en b) een virtuele tentoonstelling bouwt via verschillende media. Omeka S richt zich op instellingen en onderzoekers die hun collectie of onderzoek met de buitenwereld willen delen, maar ook op het hoger onderwijs. Via het platform wilde de Gentse faculteit Letteren & Wijsbegeerte digitale geletterdheid structureel in het curriculum verankeren. Vooral lesgevers en studenten in de geesteswetenschappen gebruiken de laagdrempelige tool, al kan Omeka ook voor andere disciplines een meerwaarde zijn. Omeka kan met verschillende beschikbare modules worden uitgebreid. Zo ontwikkelde het Ghent Centre for Digital Humanities in 2020 een nieuwe transcriptie- en annotatiemodule voor beeldmateriaal.

Lees meer | Omeka S | Lees meer over | Omeka S

De Stichting 1000 foto’s staat voor een representatieve selectie van 1000 werken per fotograaf die samen met een biografie digitaal bewaard worden in de beeldbank en website. Daarmee wil de stichting voorkomen dat het werk verloren gaat.

Lees meer | Stichting 1000 foto's 

Website 1000 Illustraties. Als beeldmaker kun je nu een representatieve selectie van je werk, samen met een biografie, digitaal bewaren in een beeldbank. 

Lees meer | 1000 Illustraties | Lees meer over | 1000 Illustraties

Internationaal kunstenaarsnalatenschappen

The Institute for Artists’ Estates is gevestigd in Berlijn en is international een belangrijk referentiepunt voor alle mogelijke zaken die betrekking hebben op de nalatenschap van kunstenaars, de ‘artist estates’. Ze geven advies, doen onderzoek, delen kennis en netwerken, publiceren en organiseren bijeenkomsten rond alle mogelijke kwesties die met het behoud en beheer van een nalatenschap te maken hebben.

Lees meer | The Institute for Artists’ Estates 

The Joan Mitchell Foundation: Creating A Living Legacy (CALL) in New York brengt leven en werk van Joan Mitchell blijvend onder de aandacht en ondersteunt beeldend kunstenaars in alle fasen van hun loopbaan (visual arts). Professionele ontwikkeling is daarbij de onderliggende drijfveer voor alle ondersteunende activiteiten. Ze ontwikkelden in de loop der jaren een breed pallet aan programma’s en tools voor kunstenaars.  

Je vindt er gratis downloads, zoals een praktisch werkboek over estate planning, FAQ’s over het creëren van een levende nalatenschap en richtlijnen voor digitale media.

Lees meer | The Joan Mitchell Foundation

ART360 Foundation in Londen helpt kunstenaars en estates in Engeland en Schotland vorm te geven aan hun archieven en nalatenschap en maken cultureel erfgoed beschikbaar voor de toekomst. De werkzaamheden richten zich op een programma waarin kunstenaars op locatie (in het atelier!) praktische adviezen en ondersteuning kunnen krijgen, onderhouden een netwerk van archivarissen, curatoren, kunstprofessionals, instellingen en kunstenaars en ontwikkelen een app.

Lees meer | ART360 Foundation | Lees meer over de ART360 Mobile App

Schweitzerische Beratungsstelle fur Kunstlernachlasse: Het Zwitserse adviescentrum voor kunstenaarsnalatenschappen maakt deel uit van de Instituut voor Kunstwetenschappen (SIK-ISEA) en heeft vestigingen in Zürich, Lausanne en Lugano. Het beidt advies, regionale workshops en informatie over de omgang met kunstenaarsnalatenschappen.

Lees meer | SIK-ISEA

Rheinisches Archiv fur Kunstlernachlasse verzamelt en bewaart de biografische erfenis van beeldend kunstenaars (schilders, beeldhouwers, tekenaars, grafici, fotografen en architecten). Omdat beeldende kunst wezenlijk bijdraagt aan onze culturele identiteit verdient dit cultureel erfgoed bijzondere bescherming. 

Lees meer | RAK

Extra informatie

Publicaties, artikelen en online berichtving over het behouden van een collectie en/of archief voor de toekomst vind je hier.

Bekijk het document

Ben je in het bezit van andere, relevante informatie, artikelen of links die wij online met anderen mogen delen?

Neem contact met mij op.