Trends & Ontwikkelingen

Op het moment dat museum Voorlinden opende in 2016, was er wereldwijd een hausse van 24 nieuwe particuliere musea gericht op hedendaagse kunst, zegt Olav Velthuis, hoogleraar kunstsociologie aan de UvA, die een onderzoek naar particuliere musea aan het afronden is. Nadat deze opkomst rond 2020 even was gestokt en een aantal initiatieven ook failliet ging, lijkt er nu, tien jaar ná Voorlinden, juist in Nederland een extra toename te zijn.

Komende maanden komen er vier nieuwe particuliere musea voor hedendaagse kunst en één nieuwe dependance in Nederland bij: Showdepot, Drift, ZaMu, Hartwig en een derde vestiging van More. Voor Nederland is dat een opvallende toename in korte tijd. De initiatieven zijn allemaal anders, benadrukt socioloog Velthuis, maar ze hebben wel één overeenkomst: ze zijn in tegenstelling tot het in Nederland gangbare gesubsidieerde museum ontstaan uit particulier initiatief, vrijwel zonder uitzondering van zeer vermogende kunstliefhebbers met grote eigen kunstcollecties.

De naam ‘Stadsschouwburg Amsterdam’ keert vanaf 22 september weer terug op de Stadsschouwburg van Amsterdam. De naam ITA blijft bestaan voor de organisatie en het gezelschap dat er speelt en produceert.

De naam ITA (Internationaal Theater Amsterdam) werd in 2018 gelanceerd, toen de Stadsschouwburg van Amsterdam fuseerde met de toenmalige Toneelgroep Amsterdam. De nieuwe naam riep echter vanaf het begin vooral veel weerstand op.

Een jaar na zijn aantreden als directeur-bestuurder van Stichting Popwaarts richt Mano Scherpbier zich op de verdere professionalisering van de organisatie achter Popronde. Naast een sterkere organisatiestructuur en bredere financieringsmix wil hij de rol als talentplatform uitbreiden. Vooral de doorstroom van artiesten ná Popronde en het verdwijnen van informele speelplekken vragen volgens hem aandacht.

De inkomsten uit opgenomen muziek in de Europese Unie zijn in 2025 uitgekomen op €6,0 miljard. Dat blijkt uit het nieuwste rapport van IFPI, Music in the EU 2026. De omzet ligt 5,1% hoger dan een jaar eerder, waarmee de EU verantwoordelijk is voor 21,3% van de wereldwijde inkomsten uit recorded music.

De Europese groei blijft achter bij Nederland, dat volgens NVPI in 2025 met 10% groeide. Negen van de twintig grootste muziekmarkten ter wereld bevinden zich in de EU, waaronder Nederland. Samen zijn deze negen landen goed voor €5,1 miljard aan inkomsten uit opgenomen muziek.

Streaming is opnieuw de belangrijkste inkomstenbron voor de Europese muziekindustrie en vertegenwoordigt 66,5% van de recorded-musicomzet in de EU. 

Op maandag 7 september 2026 nam Francesco Veenstra afscheid als Rijksbouwmeester tijdens een afscheidssymposium in de Maassilo in Rotterdam. Ter gelegenheid van zijn afscheid presenteerde hij de publicatie Anders kijken, Anders doen.

Hassan Gnaoui en Mnine Houcine zijn mimespelers en theaterpioniers die het theater vernieuwden met verbindende voorstellingen waarin hun ervaringen als Marokkaanse migranten in Nederland centraal stonden. Aanstaande zondag wordt hun betekenis voor de Nederlandse theaterwereld geëerd met een portret in de eregalerij van de prestigieuze Amsterdamse schouwburg.

Lange tijd bestond de 150 jaar oude collectie vrijwel uitsluitend uit witte makers en acteurs. Sinds vijf jaar wordt daar jaarlijks een portret van pionierende makers van kleur aan toegevoegd. Op die manier wil stichting The Need for Legacy laten zien dat de Nederlandse toneelcanon niet uitsluitend op het conto van witte acteurs en makers te schrijven is; een suggestie die de collectie lange tijd wel wekte.

Veel culturele organisaties werken van project naar project. Die manier van werken geeft ruimte aan beweging, vernieuwing en artistieke ontwikkeling. Het vraagt ook steeds opnieuw om financiering, planning en organisatiekracht. Wat gebeurt er als een subsidie stopt, een fonds andere keuzes maakt of een project niet wordt verlengd?

In de training Van Projectorganisatie naar Toekomstbestendige Organisatie onderzoeken deelnemers hoe ze hun organisatie steviger kunnen maken. Trainer Tijmen Rümke geeft een inkijkje in de vragen en denkrichtingen waarmee deelnemers aan de slag gaan.

Steeds meer makers willen hun werk beschermen zodra het online staat. Daarom zijn er tools ontwikkeld die proberen werken te beschermen tegen gebruik door AI-systemen.

De Kunstenbond noemt een aantal tools die beloven meer controle te geven over je eigen beelden, maar het is nog de vraag hoe goed ze echt helpen. Zie het daarom als een extra laag en niet als een waterdichte oplossing, het blijft belangrijk om onze andere tips ook op te volgen.

Cultuur Eindhoven bestaat in 2026 exact 10 jaar. De organisatie blikt onder andere terug op de afgelopen 10 jaar door middel van interviews en een video 10 jaar Cultuur Eindhoven in cijfers. 

Zzp’ers in de culturele, creatieve en mediasector kunnen vanaf nu gebruikmaken van de nieuwe Mores Toolkit sociale veiligheid voor zzp’ers. De online toolkit biedt praktische informatie en concrete handvatten voor situaties rond sociale veiligheid op de werkvloer.

In het kader van deze toolkit organiseert Mores op 15 september van 16.00 tot 17.00 uur een gratis webinar over de samenwerking met zzp’ers.

Wat wordt er anno 2026 van een kunstenaar verwacht aan zakelijke vaardigheden? Ondernemerschap is een essentieel onderdeel van de beroepspraktijk, zo blijkt uit de verschillende bijdragen in Boekman #148, die als thema heeft De kunstenaar als ondernemer.

VSBfonds lanceerde afgelopen jaar de muziekprijs ‘Muziek Schept een Band’. Bedenker, deelnemend poppodium én winnaars praten over het belang van dit initiatief en de kracht van lokale poppodia.

De VNPF constateert dat 77% van de poppodia moet besparen op risicovolle programmering. Terwijl juist daar ruimte is voor experiment, talentontwikkeling en maatschappelijke initiatieven. Het zijn ook de programma’s om nieuwe doelgroepen aan te trekken of nieuwe stromingen in de popsector een podium te bieden.

Benjamin Scheltema ontwierp de eerste Leutmunt, was mede het creatieve brein achter de Tullepetrein en mag gerust de drijvende kracht achter meerdere maatschappelijke projecten in Roosendaal genoemd worden. Nu zijn winkel tien jaar bestaat, ging BN de Stem met hem in gesprek.

De Roosendaler vertelt graag over zijn kunst, maar voor hem is kunst meer dan alleen het schilderij: „Mensen mogen mijn kunst lelijk vinden, maar ik vind het mooi als ik mensen een handje kan helpen in het vormen van een mening.”

Kunstmatige intelligentie is in korte tijd doorgedrongen tot het werk van creatieve zelfstandigen. Grafisch ontwerper Albert Lammers gebruikt AI bijvoorbeeld voor offertes, klantcommunicatie, teksten en beeldgeneratie, maar maakt logo’s en verpakkingsontwerpen nog zelf. Ook muziekproducenten, animators, fotografen en stemacteurs zetten de technologie in.

Volgens Kunstenbond-belangenbehartiger Peter van den Bunder is er geen eenvoudige grens voor wat makers moeten melden. De sector zal daarom zelf afspraken moeten maken in contracten en algemene voorwaarden, onder meer over de mate van AI-gebruik, aansprakelijkheid en auteursrecht.

De Verkadefabriek maakt ruimte voor jonge, creatieve professionals. Dat doen ze op het gebied van cabaret en comedy, dans, muziek, theater, film én beeldende kunst. Want nieuwe makers brengen nieuw elan en nieuwe ideeën naar de Verkadefabriek. Ze vergroten onze wereld. 

De maker is daarbij leidend in het maakproces. De taak van de Verkadefabriek is het ondersteunen en stimuleren van het artistieke concept van de maker. Voor zes residenties per jaar is er werkbudget beschikbaar. Een aantal makers die in de Verkadefabriek aan hun project heeft gewerkt worden op een later moment opnieuw bijgestaan, als coproducent van voorstellingen die op tournee gaan.

Vijf pas afgestudeerde kunstenaars en designers presenteren komend weekend hun werk tijdens de Open Monumentendagen in Breda. Dat doen ze op verschillende plekken in de stad, als onderdeel van het project Talent in een Monument. Het project is een samenwerking tussen kunstorganisatie KOP en Open Monumentendagen Breda. De vijf makers werden eerder dit jaar geselecteerd tijdens de afstudeerexpositie van St. Joost School of Art & Design. Hun werk sluit aan bij het thema van dit jaar: Veerkrachtig erfgoed. 

Sef is dit jaar uitgeroepen tot winnaar van de Gouden Notekraker, de prijs voor de bijzonderste en invloedrijkste muzikale liveprestaties. In het juryrapport wordt Sefs artistieke ontwikkeling geprezen. "Hij bouwt al ruim twintig jaar consequent aan een volledig eigen universum; muzikaal, tekstueel en live, waarin kwetsbare persoonlijke twijfel, maatschappijkritiek en absurdistische humor naast elkaar bestaan."

De Neon Notekraker, tot vorig jaar de Zilveren Notekraker, gaat naar de indorockgroep Nusantara Beat. De award is een aanmoedigingsprijs voor een opvallende nieuwkomer die zich in korte tijd nadrukkelijk heeft laten gelden op de Nederlandse podia.

Het bezoek aan voorstellingen en concerten bij VSCD-podia groeit voor het vierde jaar op rij. Dit blijkt uit podia 2025, de jaarlijkse publicatie van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD). De VSCD vertegenwoordigt momenteel 160 Nederlandse theaters en concertzalen. Samen organiseerden ze in 2025 68 duizend activiteiten, die 16 miljoen bezoeken opleverden. Het programma aanbod steeg met 9 procent, en het bezoek daaraan zelfs iets harder, met 10 procent.

Dat het bezoek sterker steeg dan het aantal uitvoeringen is terug te zien in de bezettingsgraad. Gemiddeld zaten de zalen voor 70 procent vol, dat is 2 procent meer publiek dan in 2024. Vooral grotere podia met grotere zalen trokken vollere zalen. In de kleinste zalen ging de bezetting iets achteruit (naar 64 procent).

Sinds 1997 was het elke zomer vaste prik. Op het Delft Chamber Music Festival kon je midden in de vakantieperiode naar kamermuziek luisteren in de Van der Mandelezaal, de met glas overdekte binnenplaats van Museum Prinsenhof. Maar in januari 2025, een bericht: het Delft Chamber Music Festival ging niet door. Het festival had twee problemen. Het Museum Prinsenhof zou worden gesloten voor renovatie. En daarnaast was er een begrotingstekort: de kosten stegen, maar de inkomsten uit fondsenwerving daalden – zo liep het festival opnieuw de vierjaarlijkse steun van het Fonds Podiumkunsten mis. ‘Delft’ zou een jaar pauze houden om te kijken: hoe nu verder?

Nu is er toch weer een editie. Woensdagmiddag begint het vijfdaagse kamermuziekfeest met een symbolische optocht van de Grote Markt naar het nieuwe ‘festivalhart’, Theater de Veste. De Volkskrant spreekt met de artistiek en zakelijk leiders.

Museum Beeld & Geluid heeft de eerste tien namen onthuld van de iconen uit de Nederlandse muziekgeschiedenis die worden opgenomen in de Dutch Songwriters Wall of Fame. In het lijstje staan onder meer Herman van Veen, Peter Koelewijn, Belinda Meuldijk, Frank Boeijen en John Ewbank. De artiesten krijgen op 14 september hun onderscheiding uitgereikt tijdens een feestelijke show, die een jaarlijks evenement moet worden. Ook Ramses Shaffy is in de lijst opgenomen, hij wordt postuum geëerd.De onderscheiding is bedoeld voor Nederlandse songwriters die minimaal twintig jaar actief zijn en meerdere successen en hits op hun naam hebben staan.

Het bezoek aan voorstellingen en concerten bij VSCD-podia groeit voor het vierde jaar op rij. In 2025 steeg het totale bezoek met 10% naar 16 miljoen bezoeken. Daarmee lijkt de groei niet langer alleen herstel na corona, maar ontwikkelt deze zich steeds duidelijker tot een structurele trend. Dit blijkt uit podia 2025, de jaarlijkse publicatie van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD). 

Om het florerende podiumkunstenlandschap van vandaag te borgen voor de toekomst is een stevigere en wettelijke verankering van de podiuminfrastructuur binnen het cultuurstelsel noodzakelijk. Dat is nodig omdat de financiële basis niet vanzelfsprekend is. Gemeentelijke subsidie is niet gegarandeerd.

‘Zoals wij hier, met z’n allen in het nu in deze ruimte zijn, staan we in een lange traditie van verandering en verzet. Dit moment is niet meer te manipuleren, censureren of elimineren. Er kan nu even geen enkel algoritme, bot of provider tussen ons komen. Dat is een superkracht. Live and direct.’ De woorden van Maarten van Hinte zinderen na. Hij sprak de Staat van het Theater gisterenmiddag uit in de Amsterdamse Meervaart, waarmee hij ook het Nederlands Theater Festival opende. 

Van Hinte pleit er vooral voor om weg te stappen van theater als doel op zich, en het eerder te beschouwen als een middel tot verandering van de wereld om ons heen. Dat komt ook tot uiting bij Rightaboutnow Inc., waar hij samen met Marjorie Boston de artistieke leiding heeft en verhalen die vaak in de schaduw verdwijnen aan het licht brengt.

De Nederlandse grimeur Arjen Tuiten heeft een Emmy gewonnen met zijn werk voor de Amerikaanse ziekenhuisserie The Pitt. Hij laat aan het persbureau ANP weten dat de winst onverwacht was en dat hij "erg vereerd is" met de belangrijkste tv-prijs.

Theatergezelschap het zuid land wint de BNG Theaterprijs 2026 met de voorstelling Happy Valley. Dat werd bekend gemaakt op het professionalsprogramma van het Nederlands Theater Festival in Amsterdam. De BNG Theaterprijs is met een geldbedrag van 45.000 euro de grootste stimuleringsprijs voor opkomend theatertalent in Nederland.

In het verslag van de Europese Onderwijs-, Jeugd-, Cultuur- en Sportraad (OJCS-Raad) van mei 2026 wordt voor het eerst wordt zichtbaar dat kunstmatige intelligentie niet langer uitsluitend wordt beschouwd als een technologisch vraagstuk, maar als een onderwerp dat raakt aan cultuur, journalistiek, auteursrecht, democratie en uiteindelijk de positie van de culturele sector zelf. Opvallend genoeg gebeurt dat zonder grote woorden, schrijft Guido van Nispen. 

Het debat verschuift daarmee van het auteursrecht als juridisch instrument naar auteursrecht als voorwaarde voor een gezonde culturele economie. En dat is een belangrijke verandering. 

Heeft DOX, het Utrechtse productiehuis voor jong talent, onrechtmatig gebruikgemaakt van het werk van choreograaf Anderson Carvalho? Hij eist via de rechter volledige transparantie over subsidieaanvragen omdat hij vermoedt dat zijn naam is gebruikt terwijl het geld nooit zijn kant op kwam.

„Mijn artistieke werk is zonder mijn toestemming gebruikt bij subsidieaanvragen in Nederland. Tegelijkertijd werd de indruk gewekt dat mijn werk niet in aanmerking kwam voor financiering. Dit heeft niet alleen geleid tot professionele schade, maar ook tot emotioneel en psychisch lijden.”

Het bestuur van De Pas in Heesch zet alles op alles om te voorkomen dat het de deuren van het sociaal-cultureel centrum moet sluiten. „We hebben het gevoel dat we met 3-0 achterstaan, maar we gaan er vol energie tegenaan om dat om te zetten”, aldus voorzitter Edwin van der Putten.

Donderdag 1 oktober moet de gemeenteraad van Bernheze beslissen of ze dat geld toekennen aan De Pas. Wethouder Gertjan Hermes lichtte donderdagavond toe waarom het college van burgemeester en wethouders de portemonnee niet trekt. 

Xillan Macrooy heeft de Hebban Debuutprijs 2026 gewonnen met zijn roman Mensen als zonnen en mensen als manen. Eerder dit jaar won hij daarvoor al de Hebban Winq Regenboogprijs. Het is voor het eerst dat een boek meerdere Hebban-prijzen wint.

Het Prins Claus Fonds heeft de Impact Award 2026 toegekend aan Karikacha Seidou. Aan de tweejaarlijkse prijs voor een persoon die internationaal baanbrekend cultureel werk verricht, is 50 duizend euro verbonden. De uitreiking vindt in november plaats in het Koninklijk Paleis op de Dam in Amsterdam.

Seidou (58) speelt vanuit Kumasi een cruciale rol in de kunstwereld van Ghana en West-Afrika. Hij is kunstenaar, onderzoeker, dichter, wiskundige en onderwijsvernieuwer. In het juryrapport worden twee van zijn grondregels aangehaald: ‘Kunstenaars maken in plaats van kunst maken’ en ‘Kunst transformeren van handelswaar naar geschenk.’ Jurylid Ibrahim Mahama, een bekend Ghanees kunstenaar, zegt over Seidou: ‘Zijn aanpak heeft fundamenteel veranderd hoe kunst wordt gezien en beoefend.’

Filmregisseur en producent Hetty Naaijkens-Retel Helmrich uit Goirle is door de Amerikaanse organisatie The Indo Project bekroond met de prestigieuze Lifetime Achievement Award 2026. Deze oeuvreprijs is een erkenning voor haar meer dan vijfendertig jaar lange toewijding aan het behoud en de verspreiding van de Indische cultuur en geschiedenis.

Arthur Wagenaar is de winnaar van de Lichtingprijs, de prijs voor aanstormend modetalent. Wagenaar ontvangt de prijs voor zijn collectie Monnikenwerk, geïnspireerd op de eindeloze herhaling in het klooster. De Lichtingprijs wordt sinds 2007 ieder jaar op de Amsterdam Fashion Week uitgereikt aan uitzonderlijk Nederlands modetalent dat net is afgestudeerd. 

November Music begint samen met Buma Cultuur met NMConnects, een nieuw programma voor makers en professionals in de hedendaagse muziek. Zaterdag 21 november is de eerste editie van 16.00 tot 18.00 uur in Theater aan de Parade en de Azijnfabriek in ’s-Hertogenbosch. Het programma is onderdeel van het festival November Music. Componisten, musici, programmeurs, producenten en medewerkers van culturele organisaties komen samen voor een keynote, talks, makersessies en showcases.