Trends & Ontwikkelingen

Kan AI écht creatief zijn? Die vraag is allang achterhaald als je ziet hoe breed de techniek inmiddels wordt gebruikt in allerlei creatieve beroepen. In films, architectuur, webdesign: AI-bots die snel en goedkoop teksten, beelden en video’s produceren zijn in elk geval creatief genoeg om de kunsten nu al flink te ontregelen.

Generatieve AI verandert niet alleen wat makers maken, maar vooral hoe ze creëren. Wie het aan makers zelf vraagt, zoals NRC deed op LinkedIn, hoort opvallend vaak hetzelfde: AI is nuttig als gereedschap, niet als originele bedenker; chatbots zijn fijn voor brainstorms, sparren en fijnslijpen, maar (nog) niet bruikbaar voor het creatieve eindoordeel. Echte kunst kan wel mét maar niet dóór AI gemaakt. 

Op 10 juni heeft de wereldwijde muziekindustrie aangekondigd AI-muziek herkenbaar te gaan maken voor consumenten. Aanleiding hiervoor is de enorme toename van AI-muziek op muziekstreamingdiensten zoals Spotify, Apple Music en Deezer. Voor de consument is niet duidelijk welke muziek met behulp van AI gemaakt is, maar daar komt nu verandering in.

Een groot scala aan brancheorganisaties die de muziekindustrie vertegenwoordigen gaan samenwerken met streamingdiensten en muziekdistributeurs om de invoering van AI-labeling realiseren.

Uitgevers en auteurs hebben een nieuwe groepsrechtszaak aangespannen tegen Google. Zij beschuldigen het technologiebedrijf ervan op grote schaal auteursrechtelijk beschermde boeken en wetenschappelijke publicaties te hebben gekopieerd voor het trainen van de AI-modellen achter Gemini. De eisers stellen dat Google daarmee bewust het auteursrecht heeft geschonden en vragen de rechter om de praktijken te stoppen en schadevergoeding toe te kennen.

Schrijver Auke Hulst vraagt zich af wat kunst eigenlijk onderscheidt van de groeiende stroom door AI gegenereerde content. Volgens hem is echte kunst een diep menselijke uiting die mensen emotioneel, lichamelijk en geestelijk kan raken en buiten hun gewone bewustzijn kan brengen.

Hij contrasteert kunst met wat hij “artifice” noemt: berekende, commerciële content die vooral bedoeld is om aandacht te trekken, te verkopen of te manipuleren. AI versterkt volgens hem die ontwikkeling, omdat het voornamelijk bestaande menselijke creaties hergebruikt en daardoor vaak veilige en voorspelbare resultaten oplevert.

Hulst waarschuwt dat dit de verbeeldingskracht kan verschralen en kunstenaars economisch en cultureel onder druk zet. Tegelijk ziet hij een fundamentele beperking van AI: machines hebben geen eigen leven, lichaam, herinneringen, twijfels of ervaringen.

Voor veel podiumkunstorganisaties is een archief meer dan een opslagplaats. Het vertelt niet alleen hoe een voorstelling er heeft uitgezien, maar ook hoe deze tot stand is gekomen. De tussenstappen, het vallen en opstaan, de samenwerkingen tussen makers en verhalen van artistieke ontwikkeling. Tegelijkertijd kan een archief ook overweldigen. 

Tijdens Het Archieftraject 2026 van Podiumkunst.net gingen de deelnemende organisaties vier maanden lang aan de slag om die verhalen veilig te stellen én opnieuw tot leven te brengen. De actieplannen laten zien dat archiveren niet alleen over bewaren gaat, maar juist ook over delen, inspireren en vooruitkijken.

Steeds meer jongeren zoeken niet als eerste via Google. Social search - zoeken naar informatie en inspiratie via social media - neemt het over. 41% van Gen Z begint een zoekopdracht op social media, tegen 32% bij een zoekmachine (Sprout Social, 2025). En 46% van Gen Z verkiest social media boven traditionele zoekmachines (eMarketer). 

De verschuiving naar social en AI hervormt het hele zoeklandschap. Pas je strategie aan deze nieuwe gewoonten aan. Gebruik social listening, optimaliseer voor zowel social search als Google, en stem je formats af op verschillende zoekintenties. Zo bereik je jongeren effectiever en blijf je zichtbaar. 

De wereld ziet er over tien jaar heel anders uit - maar die toekomst is geworteld in het heden. Met futuring kun je nu al onderzoeken welke toekomsten mogelijk zijn, zodat je vandaag de juiste keuzes maakt. De gratis handleiding van DEN met vier toekomstscenario's helpt je op weg. DEN organiseert daarnaast in het najaar meerdere workshops. 

In de reeks ‘Schrijfrobots. Code en creatie in de literatuur’ onderzoekt De Reactor de rol van artificiële intelligentie (AI) in de literatuur in het algemeen en de Nederlandstalige literatuur in het bijzonder. In het openingsessay onderzoekt schrijfster Paola Verhaerdt hoe de haast eindeloze toestroom van AI-gegeneerde teksten de act van het schrijven zal veranderen. 

Een Europees initiatief om miljoenen gedigitaliseerde boeken beschikbaar te maken voor onderzoek, innovatie en AI-toepassingen is een stap dichterbij gekomen. De KB en de Europeana Foundation publiceren vandaag een positieve haalbaarheidsstudie voor de European Books Data Commons (EBDC), een infrastructuur waarmee bibliotheken rechtenvrije boeken als hoogwaardige dataset kunnen aanbieden. De volgende stap is een kleinschalige pilot. De European Books Data Commons (EBDC) moet voortbouwen op de bestaande digitale collecties van Europese bibliotheken. 

Online omgevingen, algoritmen en slimme technologie bepalen steeds vaker hoe we communiceren, werken en samenleven. Maar juist doordat we eraan gewend zijn geraakt, is het lastig om ons voor te stellen dat het ook anders kan. Hoe doorbreken we die vanzelfsprekendheid? En welke rol kan ontwerp spelen bij het verbeelden én realiseren van digitale toekomsten waarin publieke waarden centraal staan?

Gebaseerd op de CLICKNL Design Innovation Sessions tijdens de Dutch Design Week 2025, biedt deze Update niet alleen inzichten en reflecties, maar vooral ook perspectieven op hoe professionals kunnen bijdragen aan digitale toekomsten. 

Esther Hammelburg is per 1 juni lector hybride realiteiten aan de Hogeschool van Amsterdam. Zij houdt zich onder meer bezig met hoe mensen na hun dood onder de levenden blijven door digitale technologieën zoals vitual reality en AI. “Het overlijden van een artiest wordt hierdoor minder permanent”, zegt de mediawetenschapper. Postume bijdragen zijn geen nieuw fenomeen, stelt ze. “Popmuzikanten zijn vanaf de jaren vijftig door de grote hoeveelheid geluidsopnamen en beeldmateriaal op een manier bij ons gebleven die voor klassieke componisten onmogelijk was” 

Nieuwe technologie verandert de manier waarop we ons tot de overledene verhouden. Hoe meer muziek wordt gedigitaliseerd, hoe dringender de vraag wie er postuum zeggenschap over heeft. Hammelburg adviseert muzikanten om dit zelf goed vast te leggen in een datacodicil, een document waarin iemand bij leven vastlegt wat er na zijn dood met zijn digitale erfenis mag gebeuren. Voor muzikanten zou dat betekenen dat zij zelf bepalen welke opnames postuum mogen worden uitgebracht, in welke context, en wie er met behulp van AI nieuwe werken op basis van hun materiaal mag maken. 

Hoe meer AI-gegenereerde muziek beschikbaar komt, hoe groter de weerstand ertegen lijkt te worden. Uit de Muziekmonitor 2026 blijkt dat 78% van de Nederlanders het belangrijk vindt dat muziek door een echt persoon gemaakt wordt. In 2025 was dat nog 71% en in 2024 68%. De hang naar authenticiteit en het bekende blijkt uit meer resultaten van de monitor. Zo heeft bijna een derde van de Nederlanders een platenspeler in huis en luistert ruim 60% liever naar oudere muziek dan naar recent uitgebrachte.

De KB ontvangt samen met een internationaal samenwerkingsverband van universiteiten, kennisinstellingen en culturele organisaties 5 miljoen euro subsidie voor het onderzoeksproject CULTURAI. Dit onderzoek legt de basis voor een internationaal virtueel Competence Centre voor AI in de culturele en creatieve sector. Vanaf 2030 ondersteunt dit kenniscentrum culturele instellingen en makers bij de verantwoorde inzet van kunstmatige intelligentie.

De Europese brancheorganisatie IMPALA heeft een nieuw actieplan gepresenteerd om de digitale muziekmarkt verder te ontwikkelen. Aanleiding is het moment waarop streamingdiensten wereldwijd de grens van één miljard betalende abonnees naderen. Volgens de organisatie is dat een mijlpaal, maar biedt de markt tegelijkertijd ruimte om groter, eerlijker, diverser en transparanter te worden.

IMPALA benoemt vijf speerpunten die volgens de organisatie moeten bijdragen aan een gezondere digitale markt: inkomsten vergroten en eerlijker verdelen door waardelekken te verkleinen; ondersteuning voor nieuw, opkomend en divers repertoire versterken; een sectorbrede standaard voor provenance-labeling invoeren om de herkomst van muziek inzichtelijk te maken; fraude en de verwatering door AI-content tegengaan via verantwoorde modellen; de klimaatimpact verminderen en gezamenlijke innovatie stimuleren.

Artificiële Intelligentie (AI) beïnvloedt onze cultuur diepgaand. Daarom is het belangrijk dat AI voor óns werkt en niet andersom. Dat kan alleen als de we de kracht van creativiteit beschermen en deze benutten om de snelle ontwikkeling van AI bij te sturen. Daar is urgent actie voor nodig, ook van de overheid. Dat staat in een advies van de Raad voor Cultuur aan regering en parlement. Het advies is gericht aan minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en is op maandag 25 juni gepresenteerd in Den Haag.

De KB ontvangt samen met een internationaal samenwerkingsverband van universiteiten, kennisinstellingen en culturele organisaties 5 miljoen euro subsidie voor het onderzoeksproject CULTURAI. Dit onderzoek legt de basis voor een internationaal virtueel Competence Centre voor AI in de culturele en creatieve sector. Vanaf 2030 ondersteunt dit kenniscentrum culturele instellingen en makers bij de verantwoorde inzet van kunstmatige intelligentie.

Nederlandse antiquariaten worden benaderd door buitenlandse bedrijven die hun tweedehands boeken willen gebruiken voor het voeden van kunstmatige intelligentie. Dat meldt nieuwszender BNR. Zwitserse, Spaanse en Duitse media zagen al dezelfde soort verzoeken aan boekhandelaren, aldus BNR.

Maandag lanceerde een coalitie van Nederlandse uitgevers en CB een nieuw platform rond het gebruik van boeken door AI-partijen. ‘We zien dat boeken momenteel wereldwijd massaal gebruikt worden voor AI-training, vaak zonder toestemming en zonder vergoeding aan auteurs of uitgevers’, aldus Bookpact.ai. Op het platform kunnen uitgevers per titel bepalen óf en hoe een boek mag worden gebruikt door AI-bedrijven, en tegen welk tarief. Door het initiatief moeten de deelnemers ‘zeggenschap behouden over hun eigen boeken’.

Als de overheid, de creatieve sector en makers niet zo snel mogelijk actief en gezamenlijk de regie nemen als het gaat om AI, dreigen er essentiële culturele en artistieke waarden verloren te gaan. Dat stelt de Raad voor Cultuur, het onafhankelijke, officiële adviesorgaan voor cultuurbeleid van het kabinet, maandag in een ongevraagd advies. Er zou onder meer een ‘contentheffing’ moeten komen, evenals een speciale regeringscommissaris en een taskforce.

AI zélf is het probleem niet. Maar het baart de Raad grote zorgen dat de technologie in handen is van een kleine groep (Amerikaanse) bedrijven, die gericht zijn op dominantie, ongebreidelde vermogensgroei en kunst en cultuur zien als onbeschermde bron van data. Menselijke creativiteit, auteurschap, pluriformiteit en artistieke vrijheid komen zo in de verdrukking. Een ‘existentiële dreiging’, noemt voorzitter Kristel Baele het. ‘We moeten actief voor die waarden gaan staan, omdat ze anders sluipenderwijs eroderen.’

Joost van Beek, controller bij Markant Theater Maashorst in Uden, was een van de eerste DIP-gebruikers die aan de slag ging met de borderellenfunctionaliteit. DIP vroeg hem hoe dat tot nu toe bevalt.

“Door het ticketsysteem goed in te richten en prijstypes consequent te laten aansluiten op de verwerking in het borderel, hoeven we borderellen niet langer handmatig op te stellen. Ook besparen we tijd doordat gegevens over financiële afspraken, impresariaten en voorstellingen niet langer handmatig uit verschillende bronnen hoeven te worden verzameld en samengebracht in Excel.”

Maandagochtend 29 juni presenteert de Raad voor Cultuur zijn advies over de invloed van Artificële Intelligentie op de culturele en creatieve sector. In de livestream geeft voorzitter Kristel Baele van de Raad voor Cultuur een toelichting op het advies. Dat doet zij samen met Martijn van der Steen, de voorzitter van de Commissie van deskundigen die het advies heeft voorbereid.

Het UWV waarschuwt dat AI en digitalisering in toenemende mate voor minder baankansen zorgen in creatieve beroepen, de reclamesector en klantcontactfuncties. Taken als schrijven, vertalen en ontwerpen worden al overgenomen door AI. Nu raken ook accountmanagers in de reclame en medewerkers in klantcontact hun kansen kwijt.

Sinds de opmars van popcultuur wás alles al eentonig, nu holt AI ook de creativiteit zelf uit. Alles en iedereen gaat nog meer op elkaar lijken. Wanneer gaan we serieus praten over wat we aan machines willen overlaten, en wat aan de mens? Bregje Hofstede schrijft erover in de Correspondent. 

Hoewel digitale media een centrale rol spelen in het leven van jongvolwassenen, groeit de behoefte aan bewuster mediagebruik. Tegelijkertijd is er waardering voor traditionele media zoals print en voor podcasts en streamingdiensten vanwege diepgang en ontspanning. Dit blijkt uit het nieuwe onderzoek "De MediaCocktail van Nederland" van Ipsos I&O, in opdracht van de Magazine Media Associatie (MMA) en NDP Nieuwsmedia.

Tilburg University stelt de essaybundel AI Ergo Sum gratis beschikbaar. Programmamaker Hannah van den Bosch nodigde een keur aan Tilburgse wetenschappers uit om te reflecteren op onze veranderende relatie met technologie. 

Mensen beleven de werkelijkheid steeds meer via schermen. Daarom investeert de EU 3,5 miljoen euro in een project waarin negen partners uit verschillende Europese landen onderzoeken hoe kunst, muziek en theater in de toekomst ook beter digitaal beleefd kunnen worden. 

Het Trans Realities Lab is een van die partners, zo maakte de Design Academy vrijdag bekend. Deze afdeling van de Design Academy houdt zich onder leiding van Ian Biscoe bezig met de nieuwste virtuele en digitale ontwikkelingen. De komende drie jaar werken studenten en docenten van het lab mee aan het project, waarbij ze een virtueel ‘operahuis’ gaan bouwen. Ze zijn hiervoor uitgekozen vanwege de grote technische en creatieve kennis die ze in huis hebben.

De Implementatiebijdrage van Cultuurloket DigitALL is wegens succes verlengd! Culturele instellingen kunnen nu tot 1 november 2026 een aanvraag indienen, in plaats van 31 mei 2026.

Met de Implementatiebijdrage (tot €30.000) hergebruik je bestaande technologie uit de DigitALL Toolkit en pas je deze aan voor je eigen organisatie. Het uitgangspunt: technologie die al bestaat, kan vaak op meerdere plekken worden ingezet, met soms een aanpassing of aanvulling. Door technologie te delen, besparen instellingen kosten en kunnen ze sneller en effectiever starten. 

Culturele organisatie hebben te maken met steeds meer digitale wet- en regelgeving. Dat komt doordat steeds meer onderdelen van het werk digitaal verlopen: online ticketverkoop, publieksdata, nieuwsbrieven, digitale collecties, websites, apps en het gebruik van AI-tools. Ook zijn veel organisaties afhankelijk van externe leveranciers, zoals ticketing- en cloudsystemen. 

In een overzicht van DEN vind je de belangrijkste digitale wet- en regelgeving voor de cultuursector. Van AI en privacy (AVG) tot digitale toegankelijkheid, auteursrecht en cybersecurity. Per onderwerp lees je kort wat de regels inhouden en wat je als culturele organisatie moet regelen. 

Je wil met AI vragen stellen aan vertrouwelijke interne documenten. Of met AI een contract opstellen. Of een bestuursverslag over vertrouwelijke onderwerpen opstellen. Je aarzelt: Mag je ChatGPT daarvoor gebruiken? Je wil niet dat deze informatie wordt gebruikt om AI-modellen te trainen.  

Er is een alternatief dat veel mensen nog niet kennen: AI-modellen die op je eigen computer draaien. Zonder dat je gegevens ergens terechtkomen. Deze lokale modellen werken het beste wanneer je ze een concrete en niet te complexe taak of opdracht geeft. Ollama is de meest gebruikte optie. 

Iedereen wil het, maar bijna niemand lukt het: jongeren verleiden tot cultuur. Generaties Z en Alpha brengen veel uren online door. Door strenge privacywetgeving zijn tieners moeilijk te bereiken op social. Hoe breek je door die digitale muur heen? Het antwoord ligt volgens het Oostenrijkse Belvedere museum niet op TikTok of Snap, maar in de wereld van gaming en virtuele werelden.

Je voelt in je buik wat je publiek wil. Maar wat als je wat mist? Met publieksdata stop je met gokken en weet je echt wie je bereikt, wie je nog niet ziet, en waar je budget het meest impact heeft. Je programmeert beter, je communicatie wordt scherper, en je groei wordt meetbaar. DEN publiceert nu een stappenplan voor culturele organisaties, ook kleinere instellingen, die willen starten met publieksdata of net gestart zijn en door willen pakken. 

Op een steenworp afstand van Science Museum NEMO opende dit voorjaar het nieuwe VR-museum Entr met een meerpersoonservaring die je meeneemt naar, aldus initiatiefnemer Vincent Slangen, “de gossip en schaduwkanten van zeventiende-eeuws Amsterdam.”