Trends & Ontwikkelingen

Popconcerten met hologramartiesten, VR-belevingen in een tentoonstelling of WhatsApp-groepen waarin je kunt chatten met filmpersonages; cultuur speelt zich allang niet meer uitsluitend af op een podium, in een bioscoop of in een museumzaal. Van steeds meer cultuuruitingen valt moeilijk te zeggen of ze zich online of offline afspelen: ze nemen een tussenvorm aan, zijn hybride. Welke invloed hebben zulke uitingen op de cultuursector? Dat staat centraal in de nieuwe Boekman #147 Online/Offline. 

We kennen allemaal de kracht van live: het gevoel van erbij zijn op het moment dat het gebeurt. De spanning in de zaal, het collectieve feest op een festivalterrein. Dat gevoel komt tot stand door meer dan de fysieke plek alleen. Digitale media hebben live voorgoed veranderd. Live is altijd hybride. 

Wie sterke hybride livebelevingen wil neerzetten met een festival, expositie, installatie of voorstelling, doet er goed aan om elke livebeleving als unieke configuratie te ontwerpen, in plaats van een bestaande livesetting te vervangen of na te bootsen. Voor de culturele sector is het cruciaal om meer vanuit het hybride perspectief te werken. Digitalisering wordt, in cultuurbeleid en de sector, te vaak nog te nauw beschouwd als een extra digitale laag bij het fysieke. 

Wat betekent generatieve AI voor kunstenaars, ontwerpers, onderzoekers en creatieve makers? Die vraag staat centraal in Dream a Little, een nieuwe publicatie van het Centre of Expertise Creative Innovation (CoE CI). De publicatie verzamelt persoonlijke observaties, kritische essays en artistieke perspectieven van makers verbonden aan vijf Amsterdamse onderwijsinstellingen.

De verordening artificiële intelligentie (de AI-verordening) harmoniseert de regels voor de ontwikkeling, het in de handel brengen, het in gebruik stellen, en het gebruik van artificiële intelligentiesystemen (AI-systemen) in de Unie. De verordening is al gedeeltelijk van toepassing en de resterende onderdelen worden in augustus 2026 respectievelijk augustus 2027 van toepassing. 

De AI-verordening is het resultaat van een jarenlange beleidsontwikkeling binnen de Europese Unie. Over de uitvoeringswet is nu een internetconsultatie. Onder andere Kunsten '92 en de Creatieve Coalitie hebben gereageerd. 

Het AI-muziekaanbod groeit in rap tempo. Begin vorig jaar maakte AI nog ‘slechts’ 10 procent van het totaal aantal nummers dat dagelijks bij de Franse streamingdienst Deezer wordt aangeboden. Volgens de laatste cijfers is dat inmiddels al 44 procent, oftewel zo’n 75.000 AI-tracks. Per dag. Bij Apple Music is momenteel ongeveer een derde van alle geüploade tracks volledig met AI gemaakt.

De grootste streamingdienst Spotify kwam vorige maand met een opmerkelijk initiatief. Menselijke artiesten kunnen een groen vinkje achter hun naam en profiel krijgen. Maar dit nieuwe vinkjesbeleid betekent niet dat de generieke AI-hits niet welkom zijn. Integendeel. Eind mei zorgde Spotify voor opschudding in de muziekwereld, door aan te kondigen dat de streamingdienst, in samenwerking met de platenmaatschappij Universal, zélf een generatieve AI-tool in het leven gaat roepen. De muziekwereld reageerde geschrokken op het nieuws. Want met de deal wordt het gebruik van AI-muziek nog verder genormaliseerd, en wordt er nog meer slop over de wereld uitgestort. En hoe meer er wordt geluisterd naar AI-muziek, hoe minder ruimte er overblijft voor menselijke artiesten, die hun vaak toch al minimale inkomsten uit streaming verder zien kelderen.

De KB nationale bibliotheek heeft een samenwerkingsovereenkomst gesloten met GPT-NL; het soevereine, Nederlandse AI-taalmodel dat momenteel wordt ontwikkeld door TNO, SURF en het NFI. De KB is een van de ‘launching partners’ van het taalmodel en heeft rechtenvrije data beschikbaar gesteld voor de doorontwikkeling ervan. Vanaf 1 juni starten beide partijen een onderzoek dat onder meer inzage moet geven in mogelijke gebruikstoepassingen van GPT-NL voor de KB.

Gastredacteur van deze Boekman Esther Hammelburg won in 2025 de 6de Boekman Dissertatieprijs. In haar winnende proefschrift laat zij zien dat de meeste van onze live- belevingen hybride zijn geworden. Welke invloed hebben zulke uitingen op de cultuursector? Hierin duikt de redactie van de 2026 zomereditie van Boekman.

Het culturele veld lijkt niet ingericht op hybride. Misschien omdat het begrip zich moeilijk laat vangen: cultuurprofessionals hanteren verschillende definities. Die ongrijpbaarheid maakt het lastig om beleid te voeren. Zo ontbreekt hybride cultuur vaak in de structurele subsidieregelingen. En voor auteursrechten schiet wetgeving tekort in het geval van hybride cultuur. 

Cyberaanvallen vormen een groeiend risico voor bibliotheken, musea, archieven, theaters en andere culturele instellingen. Een goede voorbereiding gaat daarom verder dan technische maatregelen alleen. Met cybertrainingen en realistische simulatieoefeningen leren jij en je collega's risico's herkennen en effectief reageren op een cyberincident.

Volgens Milou Dekker, adviseur crisisbeheersing bij de KB, de nationale bibliotheek, zou cybersecurity net zo vanzelfsprekend moeten zijn als andere trainingen op de werkvloer. Maar hoe zorg je ervoor dat zo'n cybertraining echt effect heeft? DEN beschrijft dit in een artikel. 

Tijdens het jaarlijkse Paradisodebat, op zondag 6 september 2026, wordt verkend welke positie de culturele en creatieve sector inneemt in het tijdperk van generatieve AI. Onder leiding van moderator Rosalie Dielesen gaan makers, bestuurders en politici hierover met elkaar in gesprek. 

Generatieve AI-systemen gebruiken op grote schaal creatief werk voor het trainen van taalmodellen. Daarom werken de Auteursbond, NVJ en Lira samen aan een collectieve aanpak waarmee schrijvers en vertalers meer zeggenschap krijgen over het gebruik van hun werk door AI en moet er toegewerkt worden naar een vergoeding. Tijdens een recente kennissessie van de  samenwerkende belangenorganisaties werd duidelijk hoe groot de verontwaardiging is onder schrijvers en vertalers.

Regisseur Martin Scorsese gaat als adviseur aan de slag bij het AI-bedrijf Black Forest Labs. Volgens de filmmaker moet kunstmatige intelligentie helpen nieuwe creatieve mogelijkheden te verkennen en het publiek rijkere ervaringen bieden. 

Met de AI-tool van Black Forest Labs kan de Amerikaanse regisseur naar eigen zeggen zijn eigen visuele ideeën makkelijker en duidelijker overbrengen. "Vergeet niet dat film een jong medium is, pas zo'n 125 jaar oud. Daarom moeten we openstaan voor de manieren waarop het zich verder kan ontwikkelen." Vanuit de sector is er veel kritiek op Scorsese.

Bezoekers van het Tribeca Film Festival, dat woensdag van start gaat, kunnen getuige zijn van een primeur. Met Dreams of Violets heeft het New Yorkse filmfestival voor het eerst een titel geselecteerd die volledig gemaakt is met behulp van kunstmatige intelligentie. De film is gemaakt in drie maanden tijd, met een budget van slechts $2000.

“Wat ons raakte was niet alleen de technologische prestatie, maar de emotionele directheid en urgentie van het verhaal zelf”, stelde Jane Rosenthal, medeoprichter van het Tribeca Film Festival, volgens Variety. “Dreams of Violets is een voorbeeld van hoe nieuwe technologieën als AI niet alleen kunnen worden gebruikt als innovatief gereedschap maar ook als middel om diep menselijke verhalen te vertellen.”

De weerstand tegen AI in de kunstwereld herhaalt een patroon dat zich bij elke technologische breuk voordeed, van de drukpers tot de verftube en de fotografie. Dat schrijft Bob de Jong, Nederlandse filmmaker en kunstenaar. Hij is gespecialiseerd in het creëren van synthetische, digitale beelden voor films met behulp van AI en in hoogwaardige deepfakes.

Werkgevers, werknemers en zelfstandigen in de creatieve sector willen duidelijke regels voor het gebruik van AI. Dat blijkt uit een onderzoek van onderzoeksbureau Panteia, uitgevoerd in opdracht van de Kunstenbond. 

Met name zelfstandigen in de creatieve sector maken zich zorgen over hun inkomen, opdrachten en auteursrechten door het toegenomen gebruik van AI. Een minderheid van de makers geeft aan nu al werk of opdrachten te zijn verloren door AI. Bijna de helft verwacht dat in de komende twee jaar werk, opdrachten of banen komen te vervallen. Werkgevers benadrukken op hun beurt de behoefte aan duidelijke en werkbare richtlijnen die aansluiten op de praktijk. 

Met kunstmatige intelligentie kan iedereen met het grootste gemak een tekst schrijven, muziek produceren, schilderijen maken. Maar, vraagt schrijver Thomas Heerma van Voss zich af, kunst moet toch draaien om een zekere onverwachtheid, tegendraadsheid? 

Hij benadrukt dat betekenisvolle kunst juist draait om originaliteit, tegendraadsheid en het onverwachte. De groeiende toegankelijkheid van kunstproductie staat daarmee op gespannen voet met de kwaliteit en diepgang ervan. Als het gevoel dat unieke kunst oproept elitair wordt genoemd, dan hoopt Heerma dat iedereen van tijd tot tijd te maken krijgt met dergelijk elitarisme.

Streamingplatform Spotify heeft een deal gesloten met platenmaatschappij Universal. Gebruikers kunnen binnenkort zelf nummers van bekende artiesten remixen met behulp van AI. Kenners denken dat artiesten hier niet blij mee zullen zijn. Een reportage in Nieuwsuur. 

Wat mag je als culturele organisatie doen met persoonsgegevens volgens de AVG? Wanneer mag je publieksdata verzamelen, foto’s publiceren of persoonsgegevens gebruiken voor marketing? En welke regels gelden daarvoor?

DEN beschrijft welke stappen je organisatie kan nemen om persoonsgegevens op een zorgvuldige en juridisch correcte manier te verwerken. Je krijgt uitleg over verwerkingsgrondslagen, toestemming, gerechtvaardigd belang, bewaartermijnen en het verwerkingsregister.

We zitten midden in een verschuiving: van traditionele zoekmachines naar AI-gedreven antwoorden. Hoe zorg je ervoor dat jouw museum, theater of festival nog zichtbaar is wanneer een bot het antwoord geeft? Het antwoord is GEO.

Generative Engine Optimization (GEO) draait minder om het verkrijgen van webverkeer naar jouw website om daar de antwoorden op de zoekvraag te vinden, maar meer om het worden van het bronmateriaal voor het AI-antwoord zelf. 

Het audiovisuele archief van Beeld & Geluid is open voor een breder publiek. Daarmee komt na twintig jaar werken een omvangrijke collectie beschikbaar van meer dan 700.000 uitzendingen, samen goed voor ruim een half miljoen televisie-uren. In totaal gaat het om 751 miljoen gigabyte. Daarmee behoort het Nederlandse audiovisuele archief tot de grootste ter wereld. 

De grootste uitdaging bij het openstellen van het archief lag jarenlang bij de rechten. Een wijziging in de Erfgoedwet heeft Beeld & Geluid uiteindelijk geholpen om grote stappen te zetten. Beelden ouder dan 25 jaar worden daardoor niet langer als commercieel verhandelbaar beschouwd. Beeld & Geluid is in gesprek met onder meer RTL en Talpa om op termijn ook delen van het commerciële televisiearchief toe te voegen.

Vorig jaar was kunstmatige intelligentie nog filmvijand nummer één, nu is de stemming omgeslagen. AI is overal, als een klopgeest. In april kondigde het festival nog aan dat films met AI niet welkom zijn in de hoofdcompetitie. Maar er werd veel naar gevraagd bij Q&A’s en persconferenties. En hoewel regisseur Seth Rogan AI nogmaals de oorlog verklaarde, was de toon elders louter positief. De filmwereld – zelfs in kunstbastion Cannes – lijkt AI inmiddels te accepteren.

„AI is er al”, zei actrice Demi Moore (The Substance), jurylid op het festival, tijdens een persconferentie. „Je ertegen verzetten is een strijd die we zeker zullen verliezen. Het is beter om een manier te vinden om ermee om te gaan.” Die acceptatie moet ook wel, want ook in Cannes is men achter de schermen volop met AI bezig.

De Metropoolregio Amsterdam (MRA) is gestart met een pilot van het Culturele Doelgroepenmodel. Met dit model krijgen culturele instellingen beter inzicht in hun publiek én in kansen om nieuwe doelgroepen te bereiken.

Steeds meer culturele instellingen zoeken naar manieren om hun publieksbereik te vergroten en te verbreden. Het Culturele Doelgroepenmodel, ontwikkeld door Rotterdam Festivals, biedt daarvoor een waardevol instrument. Dit model maakt het mogelijk om bezoekers in te delen in herkenbare archetypen op basis van onder andere gedrag, interesses en postcodegegevens. In Amsterdam is het model eind 2024 geïntroduceerd door amsterdam&partners met hun publieksonderzoekstool PubliQscan. De MRA heeft inmiddels een licentie aangeschaft om het model breder in de regio toe te passen.

Sentomus, het Europese publieksonderzoek voor musea, is vanaf nu gratis toegankelijk voor musea in heel Europa. Met meer dan 250 deelnemende musea in de afgelopen drie jaar en de steun van een academisch consortium van zeven Europese universiteiten biedt Sentomus een gedeeld Europees kader voor publieksonderzoek en benchmarking.

Sentomus helpt musea om beter inzicht te krijgen in bezoekers én niet-bezoekers. De studie behandelt verschillende aspecten van de museumervaring, zoals bezoekersmotivatie, tevredenheid, impact, communicatie en algemene perceptie. Het instrument is geschikt voor musea van elke omvang en discipline. 

Momenteel controleert een handjevol bedrijven een steeds groter deel van de nieuws- en informatievoorziening, is de mening van onderzoeksjournalist Eric Smit van Follow the Money. Om deze dominantie te doorbreken, start Smit een nieuw initiatief, The Firewall. Dit nieuwe burgerinitiatief van de onderzoeksjournalist verdedigt de democratie en de open samenleving tegen de destructieve invloed van technologie giganten. Oftewel: “The Firewall is een journalistieke waakhond die niet alleen jaagt op misstanden, maar daar ook zijn tanden in zal zetten”, aldus de website van het initiatief.

Opvallend is dat vooral schrijvers tot de mede-ondertekenaars behoren, zoals Maxim Februari (filosoof, jurist en schrijver), Tommy Wieringa (schrijver en columnist), Sander Schimmelpenninck (mediaondernemer en columnist), Marcia Luyten (econoom en cultuurhistoricus) en Hans Schnitzler (filosoof en schrijver).

Het Britse Design Museum in Londen gebruikt datagedreven publieksmanagement om de ervaring van hun bezoekers te verbeteren. Door bezoekersstromen te analyseren via scans per zaal krijgt het museum inzicht in drukte en gedrag, zoals welke tentoonstellingen populair zijn of juist worden overgeslagen. Deze inzichten helpen om beter in te spelen op het publiek en de inrichting van het museum te optimaliseren.