Trends & Ontwikkelingen

Steeds meer makers willen hun werk beschermen zodra het online staat. Daarom zijn er tools ontwikkeld die proberen werken te beschermen tegen gebruik door AI-systemen.

De Kunstenbond noemt een aantal tools die beloven meer controle te geven over je eigen beelden, maar het is nog de vraag hoe goed ze echt helpen. Zie het daarom als een extra laag en niet als een waterdichte oplossing, het blijft belangrijk om onze andere tips ook op te volgen.

Je hebt een goed idee voor een tool. Een tool die precies aansluit bij jouw organisatie: een aanmeldformulier dat slim doorverwijst, een intern planningsinstrument, een interactieve kaart voor je festival. Maar een developer inhuren kost geld en daar is niet altijd evenveel ruimte voor. Of: standaardpakketten doen (net) niet wat je wilt. Vibe coding kan hierop een uitkomst bieden. DEN legt uit wat vibe coding is, wat de voor- en nadelen zijn en hoe waarvoor het kunt toepassen.  

Kunstmatige intelligentie is in korte tijd doorgedrongen tot het werk van creatieve zelfstandigen. Grafisch ontwerper Albert Lammers gebruikt AI bijvoorbeeld voor offertes, klantcommunicatie, teksten en beeldgeneratie, maar maakt logo’s en verpakkingsontwerpen nog zelf. Ook muziekproducenten, animators, fotografen en stemacteurs zetten de technologie in.

Volgens Kunstenbond-belangenbehartiger Peter van den Bunder is er geen eenvoudige grens voor wat makers moeten melden. De sector zal daarom zelf afspraken moeten maken in contracten en algemene voorwaarden, onder meer over de mate van AI-gebruik, aansprakelijkheid en auteursrecht.

Het Paradisodebat zit altijd dicht op de maatschappelijke en politieke actualiteit maar zelden was het onderwerp van discussie zo’n heet hangijzer als dit jaar. Niet alleen omdat de meningen over gebruik, herkomst en mogelijkheden van kunstmatige intelligentie zo verdeeld zijn, maar ook omdat het onderwerp zoveel nog onbeantwoorde vragen oproept. ‘Black box’ was dan ook een zeer passende titel. 

Hoewel het opvallend weinig was gegaan over de impact van AI op de cultuursector, hadden alle politici hun antwoord klaar toen hen gevraagd werd wat zij in 2027 gaan doen om de sector te helpen. Eerlijke betaling regelen en auteursrechten veiligstellen, stonden op het to do-lijsten van D66, PRO en CDA. De VVD wil piraterij bestrijden en AI-regulering op gang brengen. Alleen Volt pleitte voor meer geld, om zo snel mogelijk onafhankelijk te worden van Big Tech.

De Gruyter Brill heeft de digitalisering van het Brill Book Archive afgerond. Daarmee zijn meer dan 15.000 titels uit de historische fondsen van Brill digitaal doorzoekbaar en online beschikbaar gekomen. Met de voltooiing van Brill Book Archive 2 (BBA2) komt een einde aan een meerjarig digitaliseringsproject. Boeken die voorheen soms alleen als zeldzaam fysiek exemplaar in enkele bibliotheken wereldwijd beschikbaar waren, zijn nu opgenomen in een digitale collectie.

Het Paradisodebat in Amsterdam trapt jaarlijks het nieuwe culturele seizoen af. Tijdens de 25ste editie gingen makers, media en de politiek in gesprek over de macht en kracht van AI in het cultuurlandschap. AI is cultuurpolitiek”, zegt Jeroen Bartelse, voorzitter van belangenvereniging Kunsten ’92 aan het begin van het Paradisodebat. Maar wat betekenen die woorden precies? Daarover gingen makers, softwareontwikkelaars en politici zondag tijdens het 25ste Paradisodebat in gesprek. De conclusie: regelgeving voor kunstmatige intelligentie moet aangescherpt en Europa moet minder afhankelijk worden van Amerikaanse Big Tech.

Het thema blijkt eigenlijk te breed voor de opzet van het debat: twee uur gesprekstijd, vijftien sprekers. Zonder pauzes en met ruimte voor een handjevol publieksvragen blijft het gesprek steken in een fragmentarische verzameling ervaringen. Waar het debat af en toe richting de verdoemenis van de cultuursector dreigt te hellen, biedt de ‘auto’-metafoor die iemand in het publiek aandraagt geruststelling: AI mag onoverzichtelijk en bedreigend lijken, paardenkoetsiers waren óók bang toen de auto werd uitgevonden. 

In het verslag van de Europese Onderwijs-, Jeugd-, Cultuur- en Sportraad (OJCS-Raad) van mei 2026 wordt voor het eerst wordt zichtbaar dat kunstmatige intelligentie niet langer uitsluitend wordt beschouwd als een technologisch vraagstuk, maar als een onderwerp dat raakt aan cultuur, journalistiek, auteursrecht, democratie en uiteindelijk de positie van de culturele sector zelf. Opvallend genoeg gebeurt dat zonder grote woorden, schrijft Guido van Nispen. 

Het debat verschuift daarmee van het auteursrecht als juridisch instrument naar auteursrecht als voorwaarde voor een gezonde culturele economie. En dat is een belangrijke verandering. 

Goede koffie, een lekkere stoel en een goed boek in het Engels. Steeds meer ondernemers openen winkels die voorzien in precies die behoefte. De afgelopen vier jaar openden in ieder geval tien nieuwe zaken in Nederland hun deuren, onder meer in Tilburg, Utrecht en Amersfoort. Ook bestaande boekwinkels breiden hun assortiment Engelse boeken uit, onder meer als gevolg van de populariteit van BookTok.

De manier waarop films, romans en andere kunst worden besproken, verandert ingrijpend door influencers en technologie zoals AI, merkt cultuurjournalist Rick de Gier. En dat heeft gevolgen voor de kunst zelf. Hoog tijd om na te denken over alternatieve vormen van kunstkritiek.

Libris.nl gaat samenwerken met vier content creators die zich richten op boeken. Met de samenwerking wil de boekhandel beter aansluiten bij Generatie Z, die via sociale media steeds meer invloed heeft op wat er in de boekhandel wordt gekocht.

In de Metropoolregio Amsterdam (MRA) gaat een nieuwe regionale samenwerking van start tussen overheid, onderwijs en bedrijfsleven: een Regional Skills Partnership (RSP) als onderdeel van het European Pact for Skills.

Het initiatief richt zich op de culturele en creatieve sector en wil ervoor zorgen dat creatieve professionals zich gedurende hun loopbaan kunnen blijven ontwikkelen en zich kunnen aanpassen aan een snel veranderende arbeidsmarkt, onder invloed van digitalisering en generatieve AI. Daarnaast wil het partnerschap de kracht van de creatieve sector beter benutten bij maatschappelijke vraagstukken in andere sectoren, zoals de zorg, energie en bouw.

Bijna een op de vijf onderzochte ingezonden opiniestukken in vijf Nederlandse kranten wordt door AI-detector Pangram aangemerkt als grotendeels door AI gegenereerd. Vooral bij de Volkskrant is het aandeel opvallend hoog.

Met drie virtualreality-werken in de Venice Immersive-competitie, is Nederland een van de meest toonaangevende landen op het filmfestival van Venetië. Dit jaar zijn er 68 producties uit 28 landen geselecteerd voor Venice Immersive, waarvan er 30 meedoen in de competitie. Nederland is het afgelopen decennium uitgegroeid tot een van de meest toonaangevende en vaak prijswinnende landen op het festival, dat woensdag opende en tot en met zaterdag 12 september duurt. 

Nu de VR-wereld volwassen begint te worden, rijzen vragen als: Waar zijn al die werken buiten het festivalcircuit te zien? Is er een duurzaam distributiemodel mogelijk? En hoe ga je om met zoiets als digitaal erfgoed? Begin dit jaar lanceerde het Nederlands Film Festival met instituut voor mediacultuur Beeld & Geluid, en een aantal VR-makers, een consortium dat zich ten doel stelt om „de toekomst van immersieve media veilig te stellen.” Ook IDFA DocLab, het belangrijkste premièrepodium in Nederland, werkt aan een platform voor interactieve documentaires voor na het festival in november.

De theaters lopen weer voller en de culturele sector kijkt voorzichtig vooruit. Maar er zijn ook nieuwe uitdagingen: budgetten staan onder druk, de vraag naar maatschappelijke impact groeit en AI verandert de manier waarop organisaties werken. Juist daarom wordt het steeds belangrijker om keuzes te baseren op betrouwbare data en gezamenlijke kennis. Volgens Gijs Meijer, manager innovatie & ecosystemen bij DEN,  speelt DIP daarin een belangrijke rol. "Als je weet wie je bereikt, weet je ook wie je nog niet bereikt. Dat inzicht maakt organisaties én de sector sterker." 

De Europese creatieve sector verkeert in een identiteitscrisis, en volgens mediatheoreticus Sönke Zehle is dat niet per se een slechte zaak. Terwijl generatieve AI kunstopleidingen dwingt hun onderwijs vanaf de basis te heroverwegen en platformmonopolies hun greep op de digitale infrastructuur verstevigen, stelt Zehle dat verzet de verkeerde reactie is. Beter is het, zo betoogt hij, om alternatieven te creëren die zo goed zijn dat niemand erom hoeft te vechten – een filosofie die hij samenvat als "omzeilen, niet bevechten".

Liefhebbers van opera en ballet kunnen in hun handjes knijpen: het Teatro alla Scala in Milaan stelt vanaf vandaag namelijk tientallen opera's, balletten en concerten uit hun archief beschikbaar. Eerder was er een betaalmuur voor opnames van het theater in Milaan maar die is geslecht met steun van een grote Italiaanse bank.

Van de 188 titels die de NPO dinsdagavond presenteerde voor het nieuwe seizoen verschijnen er zeventig ook op NPO Start, waaronder vier nieuwe dramaseries die er in première gaan. NPO-bestuursvoorzitter Jet de Ranitz keek in haar speech tijdens de seizoenspresentatie vooruit naar een NPO die volgens haar zo veel meer is dan alleen lineaire televisie. 

Hoofdredacteur Frank Noë van het blad Schrijven Magazine bekent: hij heeft een AI-schrijfcoach: de bekende AI-assistent Claude. Opmerkelijk: Noë raadt hem iedere schrijver aan.

In het jongste nummer van Schrijven Magazine wijdt hij zijn hoofdredactioneel eraan. Hoofdredacteur Frank Noë (67) is ervan overtuigd dat AI-assistent Claude een enorme hulp is bij het schrijven. En dat gunt hij iedereen. Zijn Schrijven Magazine is een blad met praktische informatie en inspiratie voor zowel beginnende als ervaren auteurs. Noë stelt in zijn rubriek dat je als schrijver met Claude kunt sparren, zoals hij in het verleden deed met een literair redacteur bij zijn uitgeverij. ‘Ik weet hoe stimulerend menselijke wisselwerking kan zijn. Nu kan iedereen dat. Met AI.’ 

Een aantal Nederlandse handelaren in tweedehandsboeken kreeg de afgelopen maanden ongewone bestellingen vanuit het buitenland. Het vermoeden is dat deze boeken uiteindelijk terechtkomen bij grote AI-bedrijven, die ogenschijnlijk willekeurige boeken zien als onontgonnen bronnen van hoogwaardige data om hun modellen mee te trainen.

Eén van de actiefste inkopers van al die boeken is het bedrijf Zoom Books uit Canada. Drie handelaren die NRC sprak zijn daardoor benaderd, twee zijn ermee in zee gegaan. NRC sprak verschillende AI-experts die eensgezind vermoeden dat de boeken via een bedrijf als Zoom Books terechtkomen bij Amerikaanse techbedrijven die daarmee hun AI-modellen trainen. 

De Europese Commissie heeft afspraken vastgelegd over wanneer en hoe je AI-gegenereerde content moet labelen. Dit is relevant wanneer je als museum, archief, theater, festival of poppodium AI inzet voor tekst, beeld, audio of video. Vanaf 2 augustus 2026 ben je als culturele organisatie verplicht AI-content te labelen in twee situaties: bij deepfakes en bij volledig automatisch gepubliceerde teksten.

Het label moet zichtbaar zijn op het moment dat iemand de content voor het eerst ziet of hoort. Bij tekst is dat bovenaan de tekst, bijvoorbeeld voor of na de titel. Bij video is dat minimaal aan het begin en daarnaast regelmatig terugkerend (in ieder geval na een onderbreking zoals reclame). Bij audio is dat een gesproken disclaimer aan het begin van het fragment.  

Met de juiste prompt, een goede tool en een paar slimme gewoontes maak je bruikbare AI-afbeeldingen voor social media, campagnes of interne presentaties. De bekendste tools zijn ChatGPT (DALL-E), Gemini en Midjourney. Maar onthoud dat je AI gebruikt als startpunt; een mens blijft altijd de eindredacteur. DEN geeft zes tips om te werken met AI en beeld. 

De uitspraak van de rechtbank in München in de zaak van GEMA, de Duitse zusterorganisatie van BumaStemra, tegen AI-muziekplatform Suno is een belangrijke ontwikkeling voor muziekmakers in Europa. BumaStemra is blij met de uitspraak. 

De rechtbank oordeelde in deze zaak dat Suno inbreuk maakte op de rechten op zes beschermde muziekwerken. Daarbij woog onder meer mee dat de werken zonder toestemming voor het trainingsproces waren gekopieerd, reproduceerbaar in de modellen waren opgenomen en herkenbaar terugkeerden in gegenereerde outputs. Tegen het vonnis staat nog beroep open. 

Deze week blijkt uit onderzoek onder 1682 representatieve Amerikaanse volwassenen dat AI minstens net zo goed korte verhalen kan schrijven als mensen. Volgens The Guardian werden aan de participanten zes korte verhalen voorgelegd, waarvan drie geschreven door ChatGPT. De drie menselijke verhalen stonden in een literair tijdschrift of een korteverhalenbundel. Over welke verhalen kunstmatig waren, werd gelogen. Het resultaat? De deelnemers vonden de AI-verhalen zowel boeiender als beter geschreven. Uit een andere test onder 905 volwassenen blijkt ook dat men niet in staat is een AI-verhaal van een echt verhaal te onderscheiden.

Deprimerend nieuws voor ambachtelijke schrijvers, al geeft het onderzoek een sprankje hoop: wanneer men dacht dat een verhaal geschreven was door een mens, werd het hoger beoordeeld dan het kunstmatige verhaal. Men wil dus blijkbaar wel graag mensenwerk lezen.