Trends & Ontwikkelingen

Bij vooralsnog 36 culturele instellingen in de provincie Groningen is het dragen van een AI-bril voortaan verboden. De deelnemers hopen zo te voorkomen dat het gebruik van deze brillen genormaliseerd wordt. „Voordat we allemaal denken: hé, we hebben weer een nieuwe gadget en we gaan die met z’n allen gebruiken”, licht een woordvoerder toe. Voorts roepen de instellingen de overheid op om duidelijke regels op te stellen om de privacy en vrijheid van bezoekers te beschermen.

De winnaar van een prestigieuze wedstrijd voor beelden die met behulp van een microscoop zijn gemaakt is gediskwalificeerd. De spectaculaire winnende korte video van minuscule bewegende trilhaartjes in de luchtwegen van een kind bleek met kunstmatige intelligentie (AI) te zijn gemaakt.

Onderzoeker Ning Xu van de Tsinghua Universiteit in China had voor de Small World in Motion-wedstrijd een korte video ingestuurd. Direct nadat de winnaar was gekozen, ontstond scepsis over het filmpje in de wetenschappelijke wereld. 

De Europese Commissie werkt aan een specifieke AI-strategie voor de culturele en creatieve sector. De strategie moet ingaan op de kansen van kunstmatige intelligentie, maar ook op vraagstukken rond rechten, transparantie, vakmanschap en de positie van makers en culturele organisaties. AI raakt inmiddels steeds meer onderdelen van de culturele praktijk. Denk aan publieksbereik en toegankelijkheid, maar ook aan archieven, planning, administratieve processen en andere vormen van bedrijfsvoering. Tegelijkertijd spelen er vragen over auteursrecht, arbeidspraktijken, benodigde kennis en vaardigheden en het behoud van sectorspecifieke expertise.

Wie in een culturele organisatie digitaal werk doet, herkent het patroon vaak maar al te goed. Een functie die ooit met een duidelijke taakomschrijving begon, groeit in korte tijd uit tot een veelvoud daarvan. Precies dat fenomeen staat centraal in The Hidden Cost, een onafhankelijk onderzoek naar het onzichtbare werk dat digitale processen in de culturele sector draaiende houdt: het ongeplande, onerkende werk dat nooit op een functieomschrijving staat.

Het rapport levert meer op dan een probleemschets. Elk hoofdstuk is opgebouwd rond een vraag die bestuurders en leidinggevenden zichzelf regelmatig stellen, met het bewijs om die te beantwoorden. 

AI-bedrijven gaan massaal aan de haal met creatief werk. De teksten van schrijvers, journalisten en vertalers worden gebruikt voor het trainen van AI-taalmodellen. Zonder voldoende transparantie over hoe dit gebeurt, zonder dat zij daar toestemming voor geven, en zonder dat ze een eerlijke vergoeding krijgen. Dit moet anders.

Stichting Lira, de Auteursbond en de NVJ voeren actie om een collectieve regeling met AI-bedrijven te treffen. Waardoor freelance schrijvende makers een eerlijke vergoeding ontvangen en zeggenschap over hun eigen teksten behouden. En waar bigtechbedrijven transparant moeten zijn over hoe hun taalmodellen gebruikmaken van andermans teksten.

De Haïtiaans-Canadese auteur Thélyson Orélien (1988) leek aan een ongekende zegetocht te zijn begonnen met zijn roman C’était ça ou mourir. Afgelopen maandag won hij in Frankrijk de Prix du roman Fnac en C’était ça ou mourir stond onder andere ook nog op de longlist van de meest prestigieuze prijs: de Prix Goncourt. Orélien had al wel dichtbundels en romans uitgegeven, maar deze veelgeprezen roman, waarvan de vertaalrechten aan twintig landen verkocht zijn, bleek zijn grote doorbraak. Tot een anoniem account op X deze week beweerde dat Orélien het boek volledig door AI heeft laten schrijven.

Orélien en zijn Franse uitgeverij ontkennen in alle toonaarden, maar de gevolgen voor de auteur zijn groot. Zo is zijn tournee geschrapt door de uitgeverij om hem ’te beschermen’ en heeft de Prix Goncourt eergisteren besloten C’était ça ou mourir te diskwalificeren. 

Stemactrice Kim Fontaine (46), voorheen voice-over voor Tell Sell-commercials, voelt de hete adem van AI in haar nek. ‘De techniek is zo bizar goed dat stemmen gekloond worden voor de raarste dingen.’

‘Laatst hoorde ik in een van mijn producties ineens iets wat ik nooit had ingesproken. Een ‘andere’ stem had een deel van mijn zin overgenomen. Ik wist zeker: dit was AI-geknutsel met mijn stemgeluid. Het voelde als diefstal. In januari kreeg ik te horen dat ze definitief waren overgestapt op een AI-stem.’

Schrijvers, vertalers en journalisten protesteren bij het kantoor van Meta in Amsterdam tegen misbruik van hun teksten én broodroof door AI. ‘Onze creatieve stem wordt hier misbruikt.’ Het wordt ‘de diefstal van de eeuw’ genoemd, althans door de slachtoffers van het jatwerk. En dinsdagochtend worden de vermeende daders aangesproken, bij een protestactie voor de deur van het Amsterdamse kantoor van het Amerikaanse techbedrijf Meta. 

Een groep van ruim honderd schrijvers, journalisten en vertalers komt ‘verhaal halen’ bij een van de grootste aanbieders van generatieve AI-systemen. Een bedrijf dat volgens de organisatoren van het protest ‘aan de haal gaat met creatief werk’. Want de AI-tools van Meta worden volgens de demonstranten zonder toestemming getraind met auteursrechtelijk beschermd schrijfwerk, dat dus is gemaakt door echte mensen. 

Nederlandse schrijvers en journalisten komen in actie tegen Facebook vanwege het trainen van AI-taalmodellen met hun werk. Volgens hen heeft het bedrijf daarvoor nooit toestemming gevraagd of betaald. Ze komen dinsdag samen voor het hoofdkantoor van Facebook Nederland in Amsterdam.

De organisatoren van de actie zijn Stichting Literaire Rechten Auteurs (Lira), de Auteursbond en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). Volgens hen maken AI-bedrijven op grote schaal gebruik van creatief werk van freelance schrijvers, journalisten en vertalers om taalmodellen te trainen.

Trouw maakte een rondgang langs zes literaire uitgeverijen. Hoe zit het met hun AI-beleid? Hebben ze dat überhaupt? Hebben lezers recht op een bijsluiter als het boek niet gegarandeerd AI-vrij is? Geen enkele uitgever maakt trots melding van een AI-protocol.

Drie van de zes aangeschreven uitgevers antwoorden ook bij herhaald verzoek niet. Eén uitgever wil niet geciteerd worden. Het lijkt erop dat de razendsnelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie ook de uitgeversbranche overvalt.

De Canadees-Haïtiaanse auteur Thélyson Orélien maakt geen kans meer op de grootste Franse literatuurprijs na beschuldigingen dat hij zijn boek met behulp van AI heeft geschreven. De roman C'était ça ou mourir stond op de longlist voor de Prix Goncourt.

Op 22 september zat het Chassé Theater in Breda vol met 700 kinderen uit verschillende basisscholen uit de stad. Ze kregen als een van de eersten in Nederland de voorstelling Mijn Lieve Datamonster te zien. Een interactieve voorstelling waarin kinderen leren wat de impact van data, AI en privacy is.

De voorstelling is ontwikkeld door Rudy van Belkom (directeur van STT, initiatiefnemer) van de voorstelling. Ter verrijking van de voorstelling ontwikkelden STT en Bredata een educatief spel dat aan alle basisscholen in Breda wordt aangeboden. De pilot levert inzichten op voor verdere ontwikkeling en een mogelijke landelijke uitrol. 

Hoogleraar Remco Breuker schrijft over tweedehandsboekhandelaren. Boekhandelaren voelden nattigheid toen onbekende klanten opeens vrachtladingen leesvoer begonnen te bestellen over de meest obscure onderwerpen. De boeken waren namelijk bedoeld als voer voor AI-bedrijven - nu het gemiddelde AI-model het internet ‘uit’ heeft, moet de onstilbare honger van de bots door fysieke boeken worden bevredigd.

Meer dan één potentiële koper van ongoddelijk grote hoeveelheden boeken kreeg namelijk al nul op het rekest. Waarom? Omdat geld niet alles vermag en de rest van de samenleving daar even aan moest worden herinnerd.

De provincie Noord-Brabant is één van de vier regio's voor de open oproep cultuureducatie en digitale technologie. Met deze open oproep krijgen leerlingen in het primair, voortgezet en gespecialiseerd onderwijs de ruimte om creatief aan de slag te gaan met digitale technologie. Digitale technologie kan onderdeel zijn van het creatieve proces, maar kan ook zelf onderwerp van een artistiek onderzoek zijn. De open oproep heeft bewust een onderzoekend karakter. 

De subsidie is er voor culturele instellingen en professionals in Amsterdam, Caribisch Nederland, Friesland en Noord-Brabant die samenwerken met scholen en de CmK-penvoerder in hun regio.