Trends & Ontwikkelingen

Van Nederlanders boven de vijftien voelt 15 procent zich buitengesloten in de samenleving, blijkt uit CBS-onderzoek. Dat zijn vaker vrouwen, migranten, mensen met een lager inkomen of minder scholing. In de Bibliotoop in Woensel-Noord krijgen buurtbewoners het gevoel er wél bij te horen. „Mensen hebben dit nodig.”

De bibliotoop is een belangrijke plek voor de wijk, vooral voor de kwetsbare bewoners. Je ‘buitengesloten voelen’ is iets anders dan eenzaam zijn, vertelt Tanja Traag, hoofdsocioloog bij het CBS. "Om erbij te horen heb je daadwerkelijke verbinding met anderen nodig, die je het gevoel kunnen geven dat je gezien mag worden en ergens bij hoort.” Dat is precies wat de Bibliotoop in Eindhoven wil faciliteren. Eindhoven telt vier van dit soort locaties in verschillende stadsdelen. 

Veel cultuurbeleidsnota’s van gemeenten hebben de mond vol van het lokale ‘bloeiende culturele leven’, maar kijken vaak met een te smalle blik naar kunst en cultuurparticipatie, merken Sandra Trienekens en Annemarth Idenburg. Verbreed je blik! Kunst en cultuurparticipatie zijn immers verbonden aan alle aspecten van het leven. Ga na de gemeenteraadsverkiezingen en de daaropvolgende coalitieonderhandelingen het gesprek aan met collega’s.

De vraag welke rollen kunst en cultuurparticipatie spelen in een vitale lokale gemeenschap stond centraal in de recente studie van Urban Paradoxes en Trendbureau Overijssel: Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet: handreiking voor een gesprek over de toekomstige rol van kunst en cultuur in de samenleving. Daarin constateren we dat gemeenten vaak met een te smalle blik naar kunst en cultuurparticipatie kijken.

Het aantal mensen met een Museumkaart is afgelopen jaar gestegen naar een recordhoogte. Eind vorig jaar waren er ruim 1,54 miljoen kaarthouders, een groei van 3,2 procent ten opzichte van 2024. Dat meldt de Museumvereniging. Vooral de introductie van de digitale Museumkaart droeg bij aan de groei.

De Museumkaart is sinds vorig jaar ook beschikbaar als app. Inmiddels maken zo'n 500.000 mensen gebruik van een digitale kaart, ongeveer een derde van het totaal. Volgens de Museumvereniging verlaagt dat de drempel voor museumbezoek. "Je telefoon heb je immers altijd bij je", zegt directeur Vera Carasso.

Stichting Forten Nederland heeft op 22 januari 2026  de jaarlijkse Linie Awards uitgereikt tijdens een bijeenkomst op Fort bij Rijnauwen te Bunnik. Onder toeziend oog van ruim 100 erfgoedrelaties ontvingen twee mensen, die zich namens hun organisatie inzetten voor het behoud en de ontwikkeling van het verdedigingserfgoed in Nederland, een award: Eveline Blok van Vereniging Natuurmonumenten én Audrey Satoer van Fort Kijkduin.

De Linie Award, een prestigieuze erkenning binnen de branche van het verdedigingserfgoed, wordt toegekend aan personen die op innovatieve, duurzame of maatschappelijk betrokken wijze bijdragen aan de zichtbaarheid en beleefbaarheid van forten, vestingen, bunkers of linies.

De provincie Drenthe verleent een subsidie van in totaal 1,9 miljoen euro voor de restauratie, verduurzaming en herbestemming van diverse panden in UNESCO Werelderfgoed Koloniën van Weldadigheid. Het geld gaat naar in totaal 14 projecten in Veenhuizen, Frederiksoord en Wilhelminaoord.

De vele resultaten van de Gegevenslevering Wsob laten zien hoe het Nederlandse bibliotheeknetwerk zich ontwikkelt. Vaak wordt daarbij de vraag gesteld hoe Nederland het eigenlijk doet in vergelijking met andere landen. Is de ontwikkeling naar een ‘maatschappelijk-educatieve’ bibliotheek een specifiek Nederlandse trend? Of zijn in andere landen dezelfde trends zichtbaar? Een vergelijking van Europese bibliotheekstatistieken (2015-2024) biedt een nieuw perspectief op de Nederlandse cijfers.

De vergelijking laat de voorzichtige conclusie toe dat de Nederlandse openbare bibliotheken goed op weg zijn om de fysieke, ‘maatschappelijk-educatieve bibliotheek’ vorm te geven. Met de groei van het aantal bezoeken en activiteiten bevindt ons land zich in de voorhoede van de onderzochte landen. 

Er zijn van die ideeën die een onverwoestbaar leven leiden in de legitimatielobby van de muziekeducatie. Ze worden gebruikt en hergebruikt en her-hergebruikt totdat niemand meer weet waar dat idee vandaan kwam en of het eigenlijk wel klopt. Muziekeducatieve memes die we maar liever links moeten laten liggen. Evert Bisschop Boele, lector aan de Hanzehogeschool, noemt er een aantal. Waaronder het misverstand dat er in Nederland nog maar 12 muziekscholen zijn. 

Het Louvre heeft een wereldberoemd werk uit de collectie uitgeleend aan het Rijksmuseum in Amsterdam. Het is pas de tweede keer dat het Parijse museum de sculptuur Slapende Hermaphroditus, een Romeins marmeren beeld uit de tweede eeuw, in bruikleen geeft. Het beeld dat in de zeventiende eeuw is verfraaid door Gian Lorenzo Bernini maakt in Amsterdam deel uit van de tentoonstelling Metamorfosen.

Eindhoven heeft er een nieuwe plek voor professionele creatieve makers bij. Aan de Ruysdaelbaan 106 is een voormalig kantoorpand omgebouwd tot een toekomstbestendig ateliergebouw met ongeveer vijftig werkruimtes. Het gebouw biedt een functionele én inspirerende omgeving waar makers hun praktijk kunnen starten, laten groeien en verder ontwikkelen.

De vraag naar betaalbare en passende werkruimtes is groot, vooral onder makers die aan het begin van hun beroepspraktijk staan. Daarom is 70% van de atelierruimtes bestemd voor startende makers, terwijl 30% wordt verhuurd aan gevestigde makers die bijvoorbeeld ervaring delen, bijdragen aan talentontwikkeling of een maatschappelijke rol vervullen. 

De Raad voor Cultuur is kritisch over het verzoek van de NPO aan demissionair minister Gouke Moes (OCW) om een vijftal aanbodkanalen te beëindigen. In een briefadvies op verzoek van de bewindspersoon uit de raad met name zorgen over de verschraling van het culturele aanbod op de NPO.

De raad schrijft er begrip voor te hebben dat de NPO vanwege de omroepbezuinigingen scherpe keuzes moet maken. Inhoudelijk vallen de gemaakte keuzes ook nog wel te volgen. Maar de raad mist onderbouwing. Met name blijft de vraag hoe na stopzetting specifiek het culturele aanbod voor kijkers en luisteraars elders vindbaar en toegankelijk blijft. Om dat te borgen is meer inzicht nodig in de wijze waarop het verplaatsen van dat aanbod naar andere NPO-kanalen concreet wordt ingevuld, stelt de raad. Ook mist de raad publieksonderzoek. Dit heeft niet alleen impact voor kijkers en luisteraars, maar ook op de NPO als platform voor nieuw cultureel talent.

Tijdens ESNS 2026 stond de Business Dag, georganiseerd door ESNS en HellYes, volledig in het teken van de veranderende dynamiek tussen merken, festivals en live entertainment. In Brouwerij Martinus in Groningen kwamen professionals uit de muziek-, festival- en sponsorwereld samen om te reflecteren op marktontwikkelingen, data, samenwerking en de toekomstbestendigheid van partnerships. SponsorReport was aanwezig en deed verslag van de gesprekken, inzichten en discussies die samen een helder beeld schetsten van een sector in beweging.

Vanaf 28 januari staat de Cultuurconnectie vacaturebank online. Hier zie je meest actuele overzicht van vacatures bij leden en andere partijen in onze branche zoals centra voor de kunsten, muziek- en theaterscholen, provinciale ondersteuningsinstellingen en Volksuniversiteiten. Een vacature plaatsen is gratis voor leden.

Jordy Dik is in tien jaar tijd uitgegroeid tot een vooraanstaand figuur in de community art, met diverse onderscheidingen op zak. Hij werkt onder meer met vluchtelingen en met kinderen met en zonder beperking. Inclusief werken, stelt Dik, is niet ingewikkeld, maar methodes die tot kunst leiden zijn dat wel. Hij bouwt voorstellingen op met zijn ‘Relational Choreography’, waarin hij ook cursussen geeft.

Graag zou Dik zien dat zijn dansers in de toekomst een opleiding kunnen volgen aan dansacademies. ‘Als beleidsmakers échte gelijkwaardigheid en inclusiviteit willen, moeten ze meer maatwerk mogelijk maken.’ Het lastige is dat Compagnie Tiuri niet in bestaande hokjes past. Het subsidiesysteem laat niet toe dat Dik zijn performers betaalt. ‘Mijn droom is dat ál mijn dansers over vijf jaar een contract hebben. Dat is de toekomst. Dus als de minister van OCW mij uitnodigt op de koffie, dan ben ik er.’

Het ministerie van OCW, IPO en VNG werken met dit programma aan het versterken van de uitvoering van wettelijke taken op het gebied van erfgoed in de fysieke leefomgeving. Het grote aantal aanvragen van gemeenten en provincies in de eerste aanvraagronde onderstreept het belang van het programma. Binnen het programma kunnen gemeenten en provincies ondersteuning aanvragen voor producten of projecten die bijdragen aan een stevige basis voor erfgoedbeleid. 

2026 is het eerste jaar waarin cofinanciering wordt toegekend. Overheden grijpen deze impuls actief aan om erfgoed structureel te verankeren in beleid en uitvoering. De aanvragen zijn gespreid over de categorieën archeologie, leefomgeving en gebouwd erfgoed, of hebben betrekking op een erfgoedbreed initiatief.

Kunst speelt in gebiedsontwikkeling een veel grotere rol dan alleen “mooie dingen toevoegen”. Steeds vaker wordt kunst gezien als een strategisch instrument binnen gebiedsontwikkeling, niet als sluitpost. Het heeft een betekenis die zowel sociaal, ruimtelijk als economisch werkt. In gemeente Bernheze is dit daadkrachtig opgepakt bij de gebiedsontwikkeling van de traverse in Heeswijk-Dinther: een van de kernen van de gemeente. Samen met een groep bewoners en betrokkenen werd Carmela Bogman geselecteerd om een passend ontwerp te maken.

Van april tot oktober 2025 vond de World Expo plaats in Osaka, Japan. Voor dit internationale evenement, waarbij meer dan 160 landen en organisaties samenkwamen voor culturele uitwisseling en samenwerking, stelde het Nieuwe Instituut het culturele programma samen voor het Nederlandse paviljoen. Bekijk nu de terugblik op de lezingen, optredens, tentoonstellingen en samenwerkingen die binnen dit programma plaatsvonden.

Breda zet een grote stap naar een toekomstbestendig erfgoedbeleid met de presentatie van het ambitiedocument “Van stadsmuur tot street art: Breda’s erfgoed leeft en verbindt!”. Het document schetst een inspirerende visie waarin erfgoed niet langer alleen wordt bewaard, maar vooral beleefd, gedeeld en vernieuwd. Van iconische monumenten tot digitale routes en creatieve projecten: Breda wil erfgoed zichtbaar en voelbaar maken in het dagelijks leven van alle inwoners.

Het ambitiedocument laat zien hoe erfgoed een actieve rol speelt in de stad van morgen. Niet als stoffig verleden, maar als bron van identiteit, creativiteit en verbinding. De gemeente zet in op drie pijlers: bewaren, beleven en delen. 

De gemeente 's-Hertogenbosch zet een belangrijke stap in de verdere ontwikkeling van de Tramkade. Op 27 januari start officieel de verkoop van de eerste kavels op het terrein. Daarmee wordt zichtbaar hoe we voortbouwen op wat goed is en ontwikkelen wat beter kan: een gebied waar het industriële karakter behouden blijft, maar waar ruimte ontstaat voor nieuwe initiatieven, ondernemerschap en stedelijke vernieuwing.

De Tramkade is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een geliefde plek voor onder andere cultuur, horeca en evenementen. Deze identiteit willen we koesteren. Tegelijkertijd is het tijd voor een volgende fase: een duurzame, toekomstbestendige ontwikkeling die het gebied versterkt en verbreedt. De kavelverkoop is niet alleen gericht op professionele projectontwikkelaars, maar juist op lokale initiatiefnemers. 

Vanaf 15 januari kunnen alle inwoners van de gemeente Den Bosch gebruik maken van de Bossche Pas. Hiermee nodigen we inwoners uit om er in de hele gemeente op uit te gaan. Het is een pas die staat voor het verenigen, vieren en ontdekken van de dorpen en wijken binnen de gemeente én van de stad. Met de Bossche Pas kunnen inwoners nieuwe plekken en activiteiten binnen de gemeente ontdekken. We starten met 75 verschillende acties op de pas. Denk aan: Workshops bij een winkel, gratis sportlessen, theatervoorstelling, museumbezoek.

In de afgelopen tien jaar is zowel de visie op cultuurfinanciering als de wijze van uitvoering aanzienlijk veranderd. Waar culturele initiatieven traditioneel gezien afhankelijk zijn van subsidies, heeft Brabant C een nieuwe koers ingezet. Dit heeft niet alleen geleid tot financiële verduurzaming van de sector, maar ook tot een mentaliteitsverandering. Wat is er precies veranderd, en wat kunnen we leren van deze aanpak? We lichten een drietal innovaties voor je uit waarin Brabant C een belangrijke rol heeft gespeeld.

Innovatie 1: Investeren versus subsidie. Innovatie 2: Zakelijke én artistieke leiding – een noodzakelijke balans. Innovatie 3: Publiek-private samenwerking: gedeeld belang, grotere impact. 

Meerdere keren per jaar krijgt muziekdocent Belén Kerkhoven van haar pabostudenten te horen dat ze thuis niet mogen oefenen. Razend wordt ze daarvan! In haar blog legt ze uit waarom muziek maken juist niét is voorbehouden aan een getalenteerde elite. Volgens Kerkhoven is iedereen is muzikaal en heeft iedereen het vermogen om te leren. Als deze mythe in stand blijft en muziek slechts voor de talenten is voorbehouden, dan zal het vak nooit een vanzelfsprekende plek krijgen binnen het basisonderwijs. 

Het maken van muziek moet dus weer terug naar het normaal, naar de publieke tribune. Omarm het ongemak, ga de uitdaging aan, worstel jezelf door de leerkuil, geef positieve bekrachtiging en bedenk: iedereen is muzikaal!

Filmeducatie helpt jonge nieuwkomers niet alleen de wereld te begrijpen, maar ook zichzelf zichtbaar te maken. Film kan emanciperen. Door met jonge nieuwkomers te kijken, bespreken en maken, leren ze niet alleen film begrijpen maar ook hun eigen verhaal vertellen. En als jonge nieuwkomers hun eigen beelden maken, kan de wereld eindelijk met hen meekijken. Hierdoor kan een ander verhaal over migratie ontstaan. Fee Geerinck van Filmhub Zuid-Holland vertelt hierover in een blog op Kunstzone.

De gids ‘Innovatie inkopen bij de overheid’ is ontwikkeld om ambtenaren, inkopers en ontwerpers te ondersteunen bij het inkopen van projecten met een innovatieve aard – zoals een ontwerpende aanpak. De gids biedt inzicht in geschikte inkoopprocedures en praktische handvatten om samenwerkingen effectief te organiseren.

De behoefte om een ontwerpende aanpak in te zetten voor complexe vraagstukken neemt toe binnen het publieke domein. Vaak leiden standaard inkoopprocedures tot een uitgekleed of aangepast ontwerptraject, wat geen recht doet aan wat een ontwerpende aanpak kan betekenen in complexe vraagstukken. Hoe kun je deze aanpak toch inkopen om de volle potentie te benutten? De gids helpt je de juiste route te vinden. 

Met 2026 gaat De Publieke Ontwerppraktijk (PONT) haar derde en laatste programmajaar in. In dit jaar zet PONT een volgende stap in het versterken van ontwerp binnen het publieke domein. PONT bouwt aan Publieke Ontwerp Coalities waarin meerdere overheden, maatschappelijke partijen en ontwerpers samenwerken aan een complexe maatschappelijke opgave.

In de afgelopen twee jaar werkte PONT aan het versterken van publieke ontwerppraktijken: samenwerkingen waarin overheidsorganisaties en ontwerpers gezamenlijk werken aan maatschappelijke opgaven. In het laatste programmajaar verschuift de focus van het ontwikkelen en delen van kennis naar het toepassen en toetsen ervan in de praktijk. 

Tot voor kort wilde Renkum de Concertzaal in Oosterbeek liefst verkopen. Nu is de gemeente van plan vier ton te steken in verduurzaming van het pand en heeft wethouder Van Bentem vertrouwen ‘in een verantwoorde toekomst.’ Verkoop is nu minder noodzakelijk omdat de financiële positie van de gemeente is verbeterd. De nadruk kan dus weer liggen op het belang van de Concertzaal voor Oosterbeek als historisch gebouw én als cultureel hart van het dorp, in plaats van alleen een financiële last.’

Als het aan de gemeente ligt krijgt de Concertzaal energielabel A dankzij isolatie, energiezuinige verlichting, een verbeterde klimaatinstallatie en nieuwe beglazing. Dat moet de energierekening met ongeveer 60 procent verlagen. Die besparing moet zorgen voor lagere lasten voor gebruikers. Hoe de invulling van de zaal eruit gaat zien wordt nog onderzocht. Van Bentem zegt dat het de ambitie is van de gemeente dat de Concertzaal weer een centrale rol gaat spelen in het culturele leven van de gemeente en voor toekomstige generaties behouden blijft. 

Bijna 1700 kunstenaars en makers zoeken elk jaar naar betaalbare werkruimte in Amsterdam. Dat is niet vreemd: ongeveer de helft van de beroepskunstenaars verdient minder dan het gemiddelde Nederlandse jaarsalaris en heeft daardoor weinig financiële ruimte voor een hoge huur. Een zeer beperkt aantal kunstenaars komt in aanmerking voor een gesubsidieerd atelier. Bovendien verwacht de gemeente tussen 2023 en 2026 13.000 vierkante meter aan atelierruimte te verliezen omdat er broedplaatsen verdwijnen, wat het vinden van een geschikte werkplek nog moeilijker maakt.

Hierdoor valt een grote groep jonge, beginnende kunstenaars buiten de boot. Zij belanden vaak in tijdelijke studio’s. Drie kunstenaars vertellen in Het Parool over hun zoektocht: ‘Soms denk ik: krijg ik morgen die e-mail dat we eruit moeten?’

Sinds zijn aantreden heeft Trump niet alleen de Senaat en het Huis van Afgevaardigden naar zijn hand gezet; ook publieke instanties, universiteiten, media, ngo’s en culturele instellingen heeft hij gedwongen zich te hervormen. Het is een doemscenario waar we in Europa voor zouden moeten waken. Reden voor de Nederlandse Raad voor Cultuur om met een advies te komen om ervoor te zorgen dat artistieke vrijheid in de toekomst beter wordt beschermd. 

Politici en overheid moeten wat de Raad betreft actief uitdragen dat „iedereen in Nederland volgens de Grondwet vrij is om elkaar verhalen te vertellen en kennis te nemen van andere perspectieven”. Dat is in feite een open deur volgens de NRC, maar treurig genoeg is het hard nodig die boodschap te herhalen. Want niet alleen in de VS worden stemmen gesmoord en de cultuur witgewassen, ook in Europa gebeurt het. De tijd van schouderophalen bij politici die cultuur afdoen als overbodig of elitair is voorbij, dergelijke denkbeelden gaan niet vanzelf voorbij. De alarmbellen zijn al vaak genoeg afgegaan, het wordt nu tijd dat alarm serieus te nemen.

Onderwijs-, welzijns- en jongerenorganisaties in Lelystad starten een gezamenlijke aanpak om jongeren beter te ondersteunen in hun ontwikkeling. Voor het programma Jong Talent, gewoon doen! heeft het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap bijna 2 miljoen euro subsidie toegekend, verspreid over de komende drie jaar. Het programma richt zich op talentontwikkeling, ontmoeting en maatschappelijke betrokkenheid van jongeren.

Het initiatief is genomen door de gemeente Lelystad en wordt uitgevoerd in samenwerking met onder meer SWV VO Lelystad (coördinatie), Porteum, Aeres, MBO College en Eduvier (vanuit het onderwijs), Flevodrome, YFC, SPOT, Buddy en Meer en De Buurjongens (vanuit sociale projecten). De betrokken organisaties bundelen hun krachten om jongeren beter te bereiken, te ondersteunen en te begeleiden op gebieden zoals welzijn, onderwijs, werk en persoonlijke ontwikkeling.

Maar liefst vier theatermakers maken voorstellingen over grensoverschrijdend gedrag in de cultuursector. Raygin Fullinck, Ada Ozdogan, Florian Myjer en Valentijn Dhaenens leggen net andere accenten, maar allemaal stellen ze de vraag: hoe kun je het wél goed doen? 

De theatermakers vertellen hoe grensoverschrijdend gedrag in de cultuursector kan worden voorkomen. Zij zeggen dat duidelijke afspraken, open communicatie en een veilige werksfeer heel belangrijk zijn. Ook vinden ze dat leidinggevenden beter moeten letten op machtsverschillen. Iedereen moet elkaar kunnen aanspreken op gedrag, zodat problemen vroeg worden opgelost. Zo kan samenwerken prettiger en veiliger worden voor iedereen.

Gabriël van den Brink betoogt dat cultuur en samenleving ten onrechte steeds vaker door elkaar worden gehaald, wat leidt tot het cancelen van kunstenaars, schrijvers en evenementen. Volgens hem draait cultuur om betekenis, verbeelding en kwaliteit, niet om sociale normen zoals veiligheid en gelijkwaardigheid. Persoon en werk worden te vaak vereenzelvigd, terwijl cultuur juist kan helpen maatschappelijke spanningen te verzachten. Door kunst en cultuur te politiseren verliezen ze hun verbindende kracht. Van den Brink pleit ervoor culturele uitwisseling te stimuleren in plaats van te beperken: luister naar elkaars verhalen, zoek de confrontatie op en “cancel het cancelen”.

Goed verduurzamings‑ en klimaatbeleid kan de Nederlandse festivalsector toekomstbestendig maken, maar een mix van klimaatverandering, regelgeving en het wegvallen van financiële kaders zet de toekomst ervan zwaar onder druk. Dat blijkt uit het adviesrapport ‘De toon maakt de muziek’ van het Nationaal Klimaat Platform (NKP). Het NKP roept de overheid op om festivals en dorpsfeesten expliciet in te zetten als proeftuinen voor klimaat‑ en energieoplossingen en beleid te formuleren dat de sector ondersteunt in plaats van belemmert.

Festivals en dorpsfeesten worden door het NKP gezien als motoren voor maatschappelijke vernieuwing en sociale cohesie. Ze vormen volgens het rapport een cruciaal onderdeel van het culturele landschap en fungeren als proeftuinen waar innovatieve oplossingen voor klimaat en energie worden uitgeprobeerd. Uit het onderzoek blijkt dat veel festivals al ver zijn in hun verduurzaming en als experimenteerruimte fungeren.