Trends & Ontwikkelingen

Op het moment dat museum Voorlinden opende in 2016, was er wereldwijd een hausse van 24 nieuwe particuliere musea gericht op hedendaagse kunst, zegt Olav Velthuis, hoogleraar kunstsociologie aan de UvA, die een onderzoek naar particuliere musea aan het afronden is. Nadat deze opkomst rond 2020 even was gestokt en een aantal initiatieven ook failliet ging, lijkt er nu, tien jaar ná Voorlinden, juist in Nederland een extra toename te zijn.

Komende maanden komen er vier nieuwe particuliere musea voor hedendaagse kunst en één nieuwe dependance in Nederland bij: Showdepot, Drift, ZaMu, Hartwig en een derde vestiging van More. Voor Nederland is dat een opvallende toename in korte tijd. De initiatieven zijn allemaal anders, benadrukt socioloog Velthuis, maar ze hebben wel één overeenkomst: ze zijn in tegenstelling tot het in Nederland gangbare gesubsidieerde museum ontstaan uit particulier initiatief, vrijwel zonder uitzondering van zeer vermogende kunstliefhebbers met grote eigen kunstcollecties.

De naam ‘Stadsschouwburg Amsterdam’ keert vanaf 22 september weer terug op de Stadsschouwburg van Amsterdam. De naam ITA blijft bestaan voor de organisatie en het gezelschap dat er speelt en produceert.

De naam ITA (Internationaal Theater Amsterdam) werd in 2018 gelanceerd, toen de Stadsschouwburg van Amsterdam fuseerde met de toenmalige Toneelgroep Amsterdam. De nieuwe naam riep echter vanaf het begin vooral veel weerstand op.

Trinity (10) wil ’s avonds steeds maar niet slapen; ze blijft liever lezen. Door een nieuwe lesmethode vindt ze lezen weer leuk en haar school ziet ook resultaat: de leesvaardigheid stijgt na jaren achteruitgang.

KC Oculus is vorig schooljaar gestart met de methode Taalklasse, die in groepen 4 tot en met 8 wordt gegeven. Met die methode zijn losse lessen taal, lezen en woordenschat voorbij. Taalklasse integreert de verschillende onderdelen met kinderboeken en andere rijke teksten.

Om de leesvaardigheid van jongeren te vergroten roept de Leescoalitie de politiek op om zich hard te maken voor het verstevigen van de Nederlandse leescultuur. Ze vraagt het kabinet om op Prinsjesdag 2 miljoen euro vrij te maken. Hiermee kan de Leescoalitie de succesvolle leesbevorderingscampagne Wie leest heeft een goed verhaal voortzetten. Het kabinet investeert zo in een positieve aanpak die (leren) lezen breed in de samenleving stimuleert. 

De gepubliceerde resultaten van PISA-2025 laten zien dat de leesvaardigheid van Nederlandse vijftienjarigen verder is gedaald. Nederland scoort opnieuw onder het Europees gemiddelde. Gelukkig weten we steeds beter wat helpt om het tij te keren. Onderzoek laat zien dat kinderen en jongeren meer kans hebben om uit te groeien tot vaardige, gemotiveerde en kritische lezers wanneer zij: al vanaf de geboorte in aanraking komen met boeken, verhalen en voorlezen; opgroeien in een rijke leesomgeving thuis, in de kinderopvang en op school; regelmatig tijd krijgen om te lezen; toegang hebben tot aantrekkelijke en actuele boeken; leesplezier en leesvaardigheid samen ontwikkelen; onderwijs krijgen waarin lezen wordt verbonden aan kennisopbouw, nieuwsgierigheid en betekenisvolle onderwerpen; worden begeleid door deskundige professionals; opgroeien in een omgeving waarin lezen zichtbaar wordt gewaardeerd. 

Deze inzichten zijn niet nieuw, maar worden door onderzoek steeds opnieuw bevestigd. Juist daarom is het belangrijk om vast te houden aan wat werkt en te blijven investeren in een sterke leesomgeving voor kinderen en jongeren. 

Een jaar na zijn aantreden als directeur-bestuurder van Stichting Popwaarts richt Mano Scherpbier zich op de verdere professionalisering van de organisatie achter Popronde. Naast een sterkere organisatiestructuur en bredere financieringsmix wil hij de rol als talentplatform uitbreiden. Vooral de doorstroom van artiesten ná Popronde en het verdwijnen van informele speelplekken vragen volgens hem aandacht.

De inkomsten uit opgenomen muziek in de Europese Unie zijn in 2025 uitgekomen op €6,0 miljard. Dat blijkt uit het nieuwste rapport van IFPI, Music in the EU 2026. De omzet ligt 5,1% hoger dan een jaar eerder, waarmee de EU verantwoordelijk is voor 21,3% van de wereldwijde inkomsten uit recorded music.

De Europese groei blijft achter bij Nederland, dat volgens NVPI in 2025 met 10% groeide. Negen van de twintig grootste muziekmarkten ter wereld bevinden zich in de EU, waaronder Nederland. Samen zijn deze negen landen goed voor €5,1 miljard aan inkomsten uit opgenomen muziek.

Streaming is opnieuw de belangrijkste inkomstenbron voor de Europese muziekindustrie en vertegenwoordigt 66,5% van de recorded-musicomzet in de EU. 

Op maandag 7 september 2026 nam Francesco Veenstra afscheid als Rijksbouwmeester tijdens een afscheidssymposium in de Maassilo in Rotterdam. Ter gelegenheid van zijn afscheid presenteerde hij de publicatie Anders kijken, Anders doen.

Hassan Gnaoui en Mnine Houcine zijn mimespelers en theaterpioniers die het theater vernieuwden met verbindende voorstellingen waarin hun ervaringen als Marokkaanse migranten in Nederland centraal stonden. Aanstaande zondag wordt hun betekenis voor de Nederlandse theaterwereld geëerd met een portret in de eregalerij van de prestigieuze Amsterdamse schouwburg.

Lange tijd bestond de 150 jaar oude collectie vrijwel uitsluitend uit witte makers en acteurs. Sinds vijf jaar wordt daar jaarlijks een portret van pionierende makers van kleur aan toegevoegd. Op die manier wil stichting The Need for Legacy laten zien dat de Nederlandse toneelcanon niet uitsluitend op het conto van witte acteurs en makers te schrijven is; een suggestie die de collectie lange tijd wel wekte.

Veel culturele organisaties werken van project naar project. Die manier van werken geeft ruimte aan beweging, vernieuwing en artistieke ontwikkeling. Het vraagt ook steeds opnieuw om financiering, planning en organisatiekracht. Wat gebeurt er als een subsidie stopt, een fonds andere keuzes maakt of een project niet wordt verlengd?

In de training Van Projectorganisatie naar Toekomstbestendige Organisatie onderzoeken deelnemers hoe ze hun organisatie steviger kunnen maken. Trainer Tijmen Rümke geeft een inkijkje in de vragen en denkrichtingen waarmee deelnemers aan de slag gaan.

Kritiek op kunst is van alle tijden: het mag én hoort bij een open samenleving. Maar zodra politici die kritiek verbinden aan de subsidie van de organisatie achter het werk, verandert de inzet. Dan komt ook het voortbestaan van de ruimte waar kritische kunst wordt gemaakt ter discussie te staan. De Bredase kunstruimte Clublokaal maakte dit onlangs van dichtbij mee.

Kunstruimte Clublokaal organiseerde eerder dit jaar de tentoonstelling ‘(un(h)armed)’ over militarisering. Op de slotavond voerde het Filipijnse collectief Balik/Bayan een performance uit waarbij een levensgrote pop van NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte ritueel werd vernietigd. Een smakeloze performance of juist een treffende verbeelding van kritiek op militarisering? De lokale VVD-fractie nam aanstoot aan het optreden en stelde het intrekken van de subsidie van Clublokaal aan de orde. 

Steeds meer makers willen hun werk beschermen zodra het online staat. Daarom zijn er tools ontwikkeld die proberen werken te beschermen tegen gebruik door AI-systemen.

De Kunstenbond noemt een aantal tools die beloven meer controle te geven over je eigen beelden, maar het is nog de vraag hoe goed ze echt helpen. Zie het daarom als een extra laag en niet als een waterdichte oplossing, het blijft belangrijk om onze andere tips ook op te volgen.

Je hebt een goed idee voor een tool. Een tool die precies aansluit bij jouw organisatie: een aanmeldformulier dat slim doorverwijst, een intern planningsinstrument, een interactieve kaart voor je festival. Maar een developer inhuren kost geld en daar is niet altijd evenveel ruimte voor. Of: standaardpakketten doen (net) niet wat je wilt. Vibe coding kan hierop een uitkomst bieden. DEN legt uit wat vibe coding is, wat de voor- en nadelen zijn en hoe waarvoor het kunt toepassen.  

Cultuur Eindhoven bestaat in 2026 exact 10 jaar. De organisatie blikt onder andere terug op de afgelopen 10 jaar door middel van interviews en een video 10 jaar Cultuur Eindhoven in cijfers. 

Van 19 september tot en met 11 oktober trekken Tilburgse koren de stad in. Elk weekend kun je genieten van gratis optredens op verrassende plekken, zoals Poppodium 013, LocHal, Pauluskerk en zelfs locaties waar je zingen niet direct verwacht. De Maand van de Koren maakt deel uit van het 60-jarig jubileum van de Federatie Tilburgse Zangverenigingen (FTZ). Deze vereniging behartigt al decennialang de belangen van Tilburgse koren en zet zich in voor een bloeiend koorleven in de stad.

De Cultuurkrant bestaat 10 jaar. In de jubileumeditie 39 een artikel over het door SKVR ontwikkelde ‘Muziek in de Voorschool’, vanaf 2024 vast onderdeel van het onderwijsbeleid in Rotterdam. Verder lees je: zakelijk leider Erik Verbeek van Stichting Britten voor Jong Muziektalent over het Blueyard-rapport 'Toegang tot de top', en kunstenaar Kiara Vanterpool over Where Culture Lives, dat het culturele leven in Caribisch Nederland in kaart brengt. 

Ouder worden draait niet alleen om verlies, maar ook om nieuwe kansen. Kunst- en cultuuractiviteiten bieden ouderen de mogelijkheid om nieuwe vaardigheden te leren, sociale contacten op te bouwen en meer plezier, betekenis en energie te ervaren. 

Volgens Fonds Sluyterman van Loo en cultuurorganisatie Hart dragen deze activiteiten aantoonbaar bij aan het welzijn van ouderen. Belangrijk is dat programma’s toegankelijk zijn door praktische drempels te verlagen en ouderen actief te betrekken bij de ontwikkeling ervan. Samenwerking tussen cultuur-, welzijns- en zorgorganisaties vergroot het bereik. Structurele financiering is nodig om succesvolle initiatieven duurzaam voort te zetten.

Zzp’ers in de culturele, creatieve en mediasector kunnen vanaf nu gebruikmaken van de nieuwe Mores Toolkit sociale veiligheid voor zzp’ers. De online toolkit biedt praktische informatie en concrete handvatten voor situaties rond sociale veiligheid op de werkvloer.

In het kader van deze toolkit organiseert Mores op 15 september van 16.00 tot 17.00 uur een gratis webinar over de samenwerking met zzp’ers.

Wat wordt er anno 2026 van een kunstenaar verwacht aan zakelijke vaardigheden? Ondernemerschap is een essentieel onderdeel van de beroepspraktijk, zo blijkt uit de verschillende bijdragen in Boekman #148, die als thema heeft De kunstenaar als ondernemer.

VSBfonds lanceerde afgelopen jaar de muziekprijs ‘Muziek Schept een Band’. Bedenker, deelnemend poppodium én winnaars praten over het belang van dit initiatief en de kracht van lokale poppodia.

De VNPF constateert dat 77% van de poppodia moet besparen op risicovolle programmering. Terwijl juist daar ruimte is voor experiment, talentontwikkeling en maatschappelijke initiatieven. Het zijn ook de programma’s om nieuwe doelgroepen aan te trekken of nieuwe stromingen in de popsector een podium te bieden.

Nissewaard heeft er een vernieuwde plek voor kunst, cultuur en creativiteit bij. Op 5 september opende NIS, Plek voor Cultuur en Creatie, officieel de deuren aan de Nieuwstraat in Spijkenisse. Meteen daarna ging ook het Cultuurfestival Nissewaard van start, de opvolger van Talent op Straat.

In NIS vind je onder meer een theaterzaal, ateliers, studio’s, een flexruimte en een café. Je kunt er terecht voor creatieve cursussen, workshops en culturele activiteiten. Ook is er ruimte voor moderne vormen van cultuur, zoals digitale media, muziekproductie èn oefenruimtes voor bands en dj’s. Een langgekoesterde wens van muzikale jongeren in Nissewaard. 

Benjamin Scheltema ontwierp de eerste Leutmunt, was mede het creatieve brein achter de Tullepetrein en mag gerust de drijvende kracht achter meerdere maatschappelijke projecten in Roosendaal genoemd worden. Nu zijn winkel tien jaar bestaat, ging BN de Stem met hem in gesprek.

De Roosendaler vertelt graag over zijn kunst, maar voor hem is kunst meer dan alleen het schilderij: „Mensen mogen mijn kunst lelijk vinden, maar ik vind het mooi als ik mensen een handje kan helpen in het vormen van een mening.”

Kunstmatige intelligentie is in korte tijd doorgedrongen tot het werk van creatieve zelfstandigen. Grafisch ontwerper Albert Lammers gebruikt AI bijvoorbeeld voor offertes, klantcommunicatie, teksten en beeldgeneratie, maar maakt logo’s en verpakkingsontwerpen nog zelf. Ook muziekproducenten, animators, fotografen en stemacteurs zetten de technologie in.

Volgens Kunstenbond-belangenbehartiger Peter van den Bunder is er geen eenvoudige grens voor wat makers moeten melden. De sector zal daarom zelf afspraken moeten maken in contracten en algemene voorwaarden, onder meer over de mate van AI-gebruik, aansprakelijkheid en auteursrecht.

De Verkadefabriek maakt ruimte voor jonge, creatieve professionals. Dat doen ze op het gebied van cabaret en comedy, dans, muziek, theater, film én beeldende kunst. Want nieuwe makers brengen nieuw elan en nieuwe ideeën naar de Verkadefabriek. Ze vergroten onze wereld. 

De maker is daarbij leidend in het maakproces. De taak van de Verkadefabriek is het ondersteunen en stimuleren van het artistieke concept van de maker. Voor zes residenties per jaar is er werkbudget beschikbaar. Een aantal makers die in de Verkadefabriek aan hun project heeft gewerkt worden op een later moment opnieuw bijgestaan, als coproducent van voorstellingen die op tournee gaan.

Wat is kunst? En wie bepaalt dat eigenlijk? Voor de Kunstroute in Best is een aanpak bedacht die kunstwerken langs drie criteria legt: verhaal, verfijning en vernieuwing. Als bezoeker hoef je elk werk niet op basis van de V-V-V-test te bekijken. Maar het geeft wel een extra dimensie.

De Nationale Balletacademie wil jong klassiek ballettalent in heel Nederland de kans geven zich optimaal te ontwikkelen. Daarom starten we met het Pre-NBA Satellietprogramma: een landelijk talentontwikkelingsprogramma voor jonge dansers van 8 tot en met 10 jaar. Het Pre-NBA Satellietprogramma is uitdrukkelijk een aanvullende talentontwikkelingsopleiding naast de reguliere lessen op de eigen dansschool.

In het schooljaar 2026–2027 start het Pre-NBA Satellietprogramma met twee pilotlocaties: Groningen – Balletschool Haren en Limburg – Balletschool Chantal Meewis, Valkenburg. 

Het Paradisodebat zit altijd dicht op de maatschappelijke en politieke actualiteit maar zelden was het onderwerp van discussie zo’n heet hangijzer als dit jaar. Niet alleen omdat de meningen over gebruik, herkomst en mogelijkheden van kunstmatige intelligentie zo verdeeld zijn, maar ook omdat het onderwerp zoveel nog onbeantwoorde vragen oproept. ‘Black box’ was dan ook een zeer passende titel. 

Hoewel het opvallend weinig was gegaan over de impact van AI op de cultuursector, hadden alle politici hun antwoord klaar toen hen gevraagd werd wat zij in 2027 gaan doen om de sector te helpen. Eerlijke betaling regelen en auteursrechten veiligstellen, stonden op het to do-lijsten van D66, PRO en CDA. De VVD wil piraterij bestrijden en AI-regulering op gang brengen. Alleen Volt pleitte voor meer geld, om zo snel mogelijk onafhankelijk te worden van Big Tech.

Veel musea hebben moeite jonge bezoekers over de drempel te krijgen. Voorlinden in Wassenaar heeft dat probleem niet, zo lijkt het op deze zonnige doordeweekse dag. In het museum dat donderdag precies tien jaar bestaat zijn veel kleine kinderen en pubers met hun ouders, maar ook opvallend veel twintigers en dertigers. 

Cultuurvlogger Marco Dreijer (35) vindt dat het museum heel goed snapt hoe beeldcultuur werkt. “Voor heel veel jongeren kan een sterk beeld een soort deur zijn naar meer. Het museum snapte van meet af aan dat je met mooie beelden op onlineplatforms een jonger publiek kunt bereiken." Terwijl het museum op papier bepaald niet alles mee had om een succes te worden: hedendaagse kunst is niet altijd even hapklaar en dan is het museum ook nog eens moeilijk bereikbaar als je geen auto hebt. Bovendien doet het particuliere, niet-gesubsidieerde museum niet mee aan de Museumkaart. Je bent ruim twintig euro kwijt voor een bezoek.

Gek genoeg werkt dat volgens Dreijer juist allemaal in het voordeel van Voorlinden. “Het maakt een bezoek waardevoller. Het is een beslissing om de tijd te nemen, de reis te maken en er geld voor te betalen. Je onderscheidt je ermee." 

Vijf pas afgestudeerde kunstenaars en designers presenteren komend weekend hun werk tijdens de Open Monumentendagen in Breda. Dat doen ze op verschillende plekken in de stad, als onderdeel van het project Talent in een Monument. Het project is een samenwerking tussen kunstorganisatie KOP en Open Monumentendagen Breda. De vijf makers werden eerder dit jaar geselecteerd tijdens de afstudeerexpositie van St. Joost School of Art & Design. Hun werk sluit aan bij het thema van dit jaar: Veerkrachtig erfgoed. 

Sef is dit jaar uitgeroepen tot winnaar van de Gouden Notekraker, de prijs voor de bijzonderste en invloedrijkste muzikale liveprestaties. In het juryrapport wordt Sefs artistieke ontwikkeling geprezen. "Hij bouwt al ruim twintig jaar consequent aan een volledig eigen universum; muzikaal, tekstueel en live, waarin kwetsbare persoonlijke twijfel, maatschappijkritiek en absurdistische humor naast elkaar bestaan."

De Neon Notekraker, tot vorig jaar de Zilveren Notekraker, gaat naar de indorockgroep Nusantara Beat. De award is een aanmoedigingsprijs voor een opvallende nieuwkomer die zich in korte tijd nadrukkelijk heeft laten gelden op de Nederlandse podia.

Ruim 70 organisaties en docenten ondertekenen het nieuwe TheateropleidersAkkoord tijdens de PRO-dagen van het Nederlands Theater Festival. Met het akkoord onderschrijven de ondertekenaars de noodzaak aan meer theateronderwijs voor alle kinderen en jongeren.

In het nieuwe TheateropleidersAkkoord bundelen (theater)opleidingen, onderwijsinstellingen, jeugdtheaterscholen, gezelschappen en andere partners voor de komende vier jaar hun krachten. Het doel is om theater een sterke en duurzame plek te geven in en rond het onderwijs voor kinderen en jongeren. 

Het bezoek aan voorstellingen en concerten bij VSCD-podia groeit voor het vierde jaar op rij. Dit blijkt uit podia 2025, de jaarlijkse publicatie van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD). De VSCD vertegenwoordigt momenteel 160 Nederlandse theaters en concertzalen. Samen organiseerden ze in 2025 68 duizend activiteiten, die 16 miljoen bezoeken opleverden. Het programma aanbod steeg met 9 procent, en het bezoek daaraan zelfs iets harder, met 10 procent.

Dat het bezoek sterker steeg dan het aantal uitvoeringen is terug te zien in de bezettingsgraad. Gemiddeld zaten de zalen voor 70 procent vol, dat is 2 procent meer publiek dan in 2024. Vooral grotere podia met grotere zalen trokken vollere zalen. In de kleinste zalen ging de bezetting iets achteruit (naar 64 procent).

De leesvaardigheid van 15-jarigen is opnieuw gedaald. 39 procent van hen kan door hun zwakke leesvaardigheid waarschijnlijk minder goed functioneren op school en in de maatschappij. Dat staat in PISA-2025 in vogelvlucht, dat vandaag is gepubliceerd.