Trends & Ontwikkelingen

Het ultieme geheim van Dan Brown was in 2025 het bestverkochte boek van Nederland. Dat maakt de vertrekkend directeur-bestuurder Eveline Aendekerk van Stichting CPNB bekend tijdens de jaarlijkse nieuwjaarsreceptie. In de bibliotheken bleef De Camino van Anya Niewierra opnieuw het meest uitgeleende boek van het jaar. Naast deze cijfers werd ook het afgelopen boekenjaar in kaart gebracht.

In totaal stonden 59 boeken die in 2025 voor het eerst verschenen in de Top 100 bestverkochte boeken. Oorspronkelijk Nederlandstalige titels vormden met 56 boeken de meerderheid van de lijst.

De Nederlandse popmuzieksector is vitaal, creatief en divers, maar voor veel muzikanten gaat die creativiteit gepaard met grote onzekerheid. Dat blijkt uit de BAM! Artiestenmonitor 2025, uitgevoerd door Rotterdam Popular Music Studies (Erasmus Universiteit Rotterdam) in samenwerking met BAM! Popauteurs. De monitor laat zien dat een groot deel van de popmuzikanten financieel kwetsbaar is, kampt met mentale druk en zich zorgen maakt over de impact van generatieve AI op hun toekomst. Vooral vrouwelijke muzikanten blijken extra kwetsbaar.

In De Taalstaat is bekendgemaakt dat Gershwin Bonevacia dit jaar de laureaat is van De Gouden Ganzenveer. Bonevacia (1992) is dichter, performer, schrijver, theatermaker, podcastmaker en muzikant en daarmee ‘een taalkunstenaar van het hoogste niveau’, aldus de Academieleden van de Ganzenveer. De Gouden Ganzenveer is zowel een persoonlijkheids- al een oeuvreprijs die jaarlijks wordt toegekend aan iemand voor haar of zijn belangrijke bijdrage aan de Nederlandse geschreven taal of taalcultuur.

Beyond Silence was vijf keer genomineerd en won ook vijf keer. Daarmee is de film van Marnie Blok de grote winnaar van Shortcutz Amsterdam Annual Awards 2026. Naast de prijs voor beste film en beste regisseur werd Beyond Silence ook bekroond voor het scenario en de soundtrack. Daarnaast werd de film uitgeroepen tot publieksfavoriet.

Een kunstwerk is niet van zichzelf beroemd. Het wordt beroemd gemaakt. Natuurlijk, om publiekslieveling te worden moet een schilderij of beeld een bepaalde aantrekkelijkheid hebben, een artistieke X-factor. Maar die komt pas tot uiting als een werk wordt getoond en gepromoot. En hoe vaker dat gebeurt – ook via kalenders, koffiemokken en T-shirts – hoe meer het werk zich nestelt in het collectieve geheugen. Artistieke iconen zijn zodanig een afspiegeling van de machtsverhoudingen binnen de kunstwereld, waar een beperkt aantal poortwachters bepaalt welke werken exposure krijgen.

Celebrating the Icons of Art toont werken uit tien jaar tentoonstellingsgeschiedenis van Museum Voorlinden die zich hebben bewezen als Instagramhit, publiekslieveling en ansichtkaartmateriaal. Hieruit blijkt maar weer dat een icoon een optelsom is van artistieke X-factor en exposure.

De Antwerpse Boerentoren, de eerste wolkenkrabber van Europa, werd gekocht door de schatrijke Vlaamse ondernemer Fernand Huts, die er een kunstmuseum van wil maken. Door zich terugtrekkende overheden komt kunstbeleid steeds vaker terecht in handen van vermogende particulieren.

Huts is met zijn aanpak exponent van een beweging die in veel West-Europese landen zichtbaar is. Kunst is doorgaans een sluitpost op de overheidsbegroting. Vermogende privépersonen springen in het gat dat door de terugtrekkende overheden ontstaat. Zo maakte het Rijksmuseum 13 januari een schenking van 60 miljoen euro bekend, zal chipfabrikant ASML mee betalen aan een dependance van het Rijks in Eindhoven en wil de Hartwig Art Foundation wil in 2028 in Amsterdam een museum voor hedendaagse kunst openen. Groter nog is de impact van Stichting Droom en Daad van de Rotterdamse havenbaron Martijn van der Vorm, die accommodaties voor dans, muziek en schrijvers maakt en met het vorig jaar geopende migratiemuseum Fenix zijn eerste grote museale plek creëerde.

Tijdens de Nacht van de Noordkade op zaterdag 24 januari is de Kunst- en Cultuurprijs Meierijstad uitgereikt. De prijs wordt beschikbaar gesteld aan personen of organisaties, wonend of gevestigd in Meierijstad, die zich op zijn of haar manier inzetten of hebben ingezet voor kunst en/of cultuur in Meierijstad. De Kunst en Cultuurprijs is dit keer uitgereikt aan Berdy Maertens-Stoof. Maertens-Stoof is al meer dan 35 jaar actief als dansdocent. In haar hele carrière heeft ze verschillende dansstijlen gedoceerd aan kinderen, jongeren en volwassenen.

De expositie ‘When I was you’ in het Rotterdamse Chabot Museum is er een met een spreekwoordelijke zachte g. In de kunstverzameling van Annelies en Bob van Eerd duiken opvallend veel Brabantse kunstenaars op. Hoe komt dat?

Curator Colin Huizing koos voor de tentoonstelling 61 werken uit de collectie van het echtpaar Van Eerd. Veel Brabantse makers, Bob van Eerd licht dit toe: „Ik kom zelf uit Tilburg, en heb na de middelbare school twee jaar een opleiding tot kunstenaar gevolgd aan de toenmalige Lucas Academie." De persoonlijke lijnen liepen daarna vaak door Brabant. „We kopen kunst altijd na een ontmoeting met de kunstenaar”, vertelt Van Eerd. „Mooie kunst ontdekken we niet op grote kunstbeurzen in het buitenland ofzo, maar in een galerie of in het atelier.”

De zelfstandige cultuurmakers, buurtcultuur en jongerencultuur in Bergen op Zoom kunnen de komende drie jaar op een extra impuls rekenen. De drie groepen werden volgens wethouder Berend Doedens fors geraakt tijdens de coronaperiode. Omdat er nog geld over was uit het potje Rijkscompensatiemiddelen Cultuur, kunnen de drie groepen de komende jaren op bijna een half miljoen euro rekenen.

Als computerkunstenaar was Micha Klein (1964-2026), vooral in de jaren negentig en nul, een fenomeen in zowel de muziek- als de kunstwereld. Zijn overlijden aan een hartaanval werd vrijdag bekendgemaakt door zijn ex-partner Afke Reijenga.

Klein groeide op in Harderwijk en hield van punkrock en skateboarden. Zijn vader was beeldhouwer. Op de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam maakte Klein aanvankelijk schilderijen, tot hij begon te experimenteren met een computer die in de kelder van de kunstacademie stond. Uiteindelijk studeerde Klein af in ‘computergraphics’. Zijn beeldtaal: felle trippy kleuren, veel smileys, bloemen en seks. Al snel veroverde hij als ‘videojockey’ een plek binnen de opkomende housescene. Daarmee bracht hij beeldende kunst het uitgaansleven in. 

Stripmaker, illustrator en animator Milan Hulsing (1973) krijgt de Stripschapprijs 2026, de enige oeuvreprijs voor striptekenaars in Nederland. De jury benoemt Hulsings veelzijdigheid, want hoewel herkenbaar, is zijn werk steeds anders. Naast verhalen die hij zelf schrijft, kiest Hulsing vaak voor bestaande romans en literaire verhalen. 

Maandagochtend werd in Den Haag over de cultuurbegroting vergaderd. Daar dropte Pepijn van Houwelingen van Forum voor Democratie een verfrissend idee: kon de Tweede Kamer het laatste woord krijgen over cultuursubsidies in plaats van de Raad voor Cultuur of de cultuurfondsen? Een dag later presenteerde de Raad voor Cultuur een prangend advies aan de cultuurminister. Strekking: de artistieke vrijheid in Nederland loopt gevaar.

Inmiddels zijn er voorbeelden te over, in Europa en de VS, van culturele instellingen en kunstenaars die te maken met politieke druk. Ook roert de verontwaardigde burger zich. De soaps die zich afspelen rond de totstandkoming van deze landenpaviljoens op de prestigieuze Biënnale van Venetië, zijn vermoedelijk nog maar het topje van de ijsberg van de lelijke politieke spelletjes die achter de schermen worden gespeeld. Anna van Leeuwen schrijft: laat het een waarschuwing zijn.

Uit het Zilvermuseum in Doesburg is in de nacht van dinsdag op woensdag veel zilver gestolen. Het zou gaan om zeker 300 waardevolle objecten die door de voortvluchtige inbrekers zijn meegenomen. De verslagenheid bij Ernst Boesveld, voorzitter van het museum, is groot: „Alles dat van zilver is gemaakt, is weg.”

De roof vindt een jaar lang na de roof van de gouden helm uit het Drents Museum plaats. Zijn musea wel goed beveiligd? „Heb je te weinig budget voor beveiliging, dan moet je geen kostbare tentoonstelling organiseren.”

De materiële schade aan het Drents Museum in Assen door de kunstroof van een jaar geleden bedroeg ongeveer 250.000 euro. Het gaat onder andere om herstelwerkzaamheden aan de opgeblazen deur, vitrines, vloer, wanden, plafond en schoonmaakkosten. 

"Naast materiële schade zijn er nog twee componenten, namelijk advieskosten en derving van inkomsten uit bezoekers", zegt een woordvoerder van het Drents Museum. De kunstroof waarbij de gouden helm van Cotofenesti en drie gouden armbanden werden gestolen, was op de laatste dag van deze tentoonstelling. Als gevolg daarvan bleef het museum een week lang dicht. De expositieruimte waar de helm en armbanden lagen, was langer onbruikbaar.

Een jaar nadat een gouden helm uit het Drents Museum werd gestolen, heeft er nu een kunstroof in het Zilvermuseum in Doesburg plaatsgevonden. De beveiliging van musea ligt uitermate gevoelig. Wie je er ook naar vraagt – de museumvereniging, museumdirecteuren, handelaren, beveiligingsexperts – bijna iedereen doet er het zwijgen toe.

„Als het over de beveiliging van musea gaat schiet iedereen in een kramp”, zegt Ton Cremers, die de afgelopen veertig jaar 450 musea in binnen- en buitenland adviseerde over hun beveiliging. In 2013 waarschuwde hij al bij Eén vandaag dat de beveiliging van Nederlandse musea een jaar na de veelbesproken schilderijenroof uit de Kunsthal in Rotterdam, weinig verbeterd was. Die roof „zou een wake-upcall moeten zijn”, zei hij, „maar ik houd mijn hart vast. Zeker bij kostbare tentoonstellingen moet je beveiliging optimaal zijn. Heb je te weinig budget voor beveiliging, dan moet je geen kostbare tentoonstelling organiseren.”

Drie leden van Het Nationale Ballet ontvangen de hoogste Franse culturele staatsonderscheiding. Artistiek directeur Ted Brandsen, prima ballerina Olga Smirnova en choreograaf Alexei Ratmansky zullen worden benoemd tot Chevalier des Arts et Lettres (Ridder in de Orde van Kunst en Letteren). Deze worden jaarlijks door het Franse ministerie van Cultuur uitgereikt aan personen die wereldwijd hebben bijgedragen aan de kunsten en letteren.

In 2030 moet het het voormalige Rembrandt Theater een levendig verzamelgebouw zijn voor creatieve geesten, met boetieks en een restaurant met oogsttuin op het dak. Aan de huidige achterkant komt een woontoren op het gebouw. Dat is de gedachteoefening die omwonenden donderdagmiddag te zien kregen op een inloopbijeenkomst van projectontwikkelaar Schipper Bosch, sinds december 2024 eigenaar van het monumentale pand aan het Velperplein in Arnhem. Rembrandt moet hét adres worden voor creatief Arnhem, stelt creative director Mendel Robbers van Schipper Bosch

De NPO schrapt vanaf 2027 meerdere cultuurprogramma’s na bezuinigingen van in totaal 156 miljoen euro, samen 16 procent van de totale omroepbegroting, opgelegd door het gevallen kabinet. De Tweede Kamer bespreekt dit maandag met demissionair minister Gouke Moes (BBB), al is zijn onderhandelingsruimte beperkt met een nieuw kabinet op komst dat voor enorme bezuinigingen staat om meer defensie-uitgaven te kunnen doen. door aankomende defensie-uitgaven.

Toch hoopt de culturele sector via de Kamer vooral de extra bezuiniging van 50 miljoen terug te draaien. Volgens Jeroen Bartelse van de Taskforce culturele en creatieve sector raakt die korting direct de programmabudgetten. Hij pleit voor een gegarandeerde plek voor cultuur, die volgens de Mediawet een kerntaak is van de publieke omroep.

Afgelopen december kondigde het Stimuleringsfonds aan bij een aantal subsidieregelingen een objectieve loting te gaan inzetten bij het in behandeling nemen van aanvragen. Sinds deze week staan de regelingen met aangepaste procedure online. 

Het lotingsysteem wordt geïntroduceerd bij regelingen waar in elke subsidieronde slechts een maximumaantal aanvragen in behandeling kan worden genomen. De loting wordt ingezet bij het innemen van aanvragen. Onder toezicht van een notaris worden alle aanvragen die zijn ingediend gedurende het tijdvak dat de regeling openstaat op willekeurige volgorde gerangschikt. Aan de hand van deze rangschikking worden de aanvragen vervolgens in behandeling genomen tot het maximum is bereikt. Het fonds is zich bewust van de negatieve bijklank van het woord loting. Maar is ervan overtuigd dat deze werkwijze eerlijker is dan het first come first serve-principe van inname op volgorde van indienen.

De regeling Literaire en Literair-educatieve activiteiten gaat in vernieuwde vorm verder, onder de naam Literaire Programma’s. Doel van deze herschrijving is om geografische spreiding te stimuleren, en de aanvraagmogelijkheden voor organisaties uit het Caribisch deel van het Koninkrijk te vereenvoudigen. Het Letterenfonds wil hiermee literaire programma's ondersteunen die een bijdrage leveren aan de kwaliteit en diversiteit van het literaire landschap. En aan het vergroten van de toegankelijkheid van literatuur voor een breed publiek.

Wat zijn de geijkte routes naar succes in de cultuur? Welke opleidingen moet je doen? Welke prijzen moet je winnen? „Mijn belangrijkste tip is: zorg dat je te allen tijde je spelplezier behoudt.” In een artikel in de NRC spreken deskundigen uit vier disciplines over deze vraag. 

Kunst en cultuur dragen bij aan welzijn, preventie en kansengelijkheid. In de publicatie ‘Hoopvol pionieren voor een nieuw paradigma’ laten VNG en LKCA zien hoe 6 gemeenten cultuur koppelen aan zorg en ondersteuning. Met lessen over samenwerking, borging en financiering. 

Gemeenten zoeken naar manieren om de beweging van zorg naar preventie en brede gezondheid te versnellen. Kunst en cultuur kunnen daarbij helpen: ze bieden inwoners ruimte om talenten te ontdekken, mee te doen en zich gezien te voelen, vaak juist daar waar reguliere ondersteuning vastloopt. De publicatie benoemt terugkerende succesfactoren: bestuurlijke rugdekking, korte lijnen tussen afdelingen en partners en ruimte om te pionieren. Tegelijk is structurele financiering vaak het knelpunt. In meerdere gemeenten gaf de Brede SPUK (GALA/IZA) het startzetje, maar continuïteit is nodig om initiatieven te verankeren in beleid en begroting. 

Ingegeven door een debat over de wenselijkheid van een zorgplicht voor cultuur vroegen LKCA onderzoekers Luud Goossens en Arno Neele zich een jaar geleden af of meer wetgeving dé heilige graal zou kunnen zijn voor een sterkere positie van cultuurbeoefening op school en in de vrije tijd. Daarvoor keken ze in een reeks van vier artikelen naar andere sectoren en landen. 

De opbrengst is dat zo’n zorgplicht wel degelijk veel oplost. Hoe ver willen politici meegaan in de aanbeveling uit de beleidsdoorlichting van tien jaar cultuureducatiebeleid van OCW (2013-2022): ‘pas meer sturing toe’? Dit is een politieke keuze die offers vraagt als het gaat om bijvoorbeeld geld en om vrijheid. Wat is ons meer waard? Een gelijke en laagdrempelige toegang tot cultuurbeoefening voor iedereen? Of: de vrijheid van scholen en gemeenten om volledig zelf te bepalen of en hoe cultuurbeoefening een plek en invulling moet krijgen?

In Nederland zijn in 2025 44 miljoen boeken verkocht. Dat is 2 miljoen minder dan een jaar eerder. Het verlies wordt vooral gevoeld door boekhandels in de winkelstraten. De verkoop van boeken door online boekwinkels zoals Bol.com is ongeveer gelijk gebleven. Dat blijkt uit nieuwe cijfers van de Stichting CPNB (Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek). ‘Zorgwekkend’, noemt het CPNB de cijfers, maar ze hoopt dat het een ‘eenmalig dipje’ is.

Iets meer dan de helft van de boeken, 54 procent, wordt in fysieke boekwinkels gekocht. Dat is 2 procentpunt minder dan een jaar eerder. Wie wel een stijging zagen, zijn de zogeheten gemakswinkels zoals Bruna en Primera, met bijna 4 procent meer omzet aan boeken. Het grootste slachtoffer van de afnemende boekenkooplust is non-fictie, maar ook Nederlandstalige fictie is minder populair. De groei van anderstalige (voornamelijk Engelstalige) fictie, die de afgelopen jaren de boekverkopen stutte, zwakt af.