Voor vrijwel iedereen is muziek in het leven van betekenis. De één houdt van zingen of een muziekinstrument te bespelen, de ander bezoekt concerten, luistert naar muziek of houdt van dansen. Wat kan muziek betekenen voor onze gezondheid en ons welzijn? Bekijk hieronder inspirerende praktijkvoorbeelden, platforms, onderzoeken en artikelen.

foto: Tjakina Oosting en Marieke van der Heyden, door: Stichting Muziek aan Bed

Henk Jan Honing schrijft in zijn boek ‘Iedereen is muzikaal’: “Muziek speelt op een intrigerende manier met ons gehoor, ons geheugen, onze emoties en onze verwachtingen. Als luisteraar zijn we ons vaak niet bewust dat we zelf een actieve rol hebben in wat muziek zo spannend, troostend of opwindend maakt. Omdat luisteren zich niet afspeelt in de buitenwereld van de klinkende muziek maar in de stille binnenwereld van ons hoofd, hart en hersenen.“

Gepersonaliseerde muziek kan je kalmeren, je hartslag vertragen en je bloeddruk verlagen. Muziek kan angst en pijn verminderen en heeft geen bijwerkingen. Ook zijn er inspirerende praktijkvoorbeelden opgenomen waarin musici hun eigen muzikale vorm hebben gevonden ten behoeve van de gezondheid of het welzijn van anderen. Zij zijn hiervoor een samenwerking aangegaan met bijvoorbeeld ziekenhuizen, zorgcentra, gemeentes of WMO begeleidingstrajecten.

Live-muzikale ontmoetingen aan bed op een IC die de impact van de opname beperken voor patiënt, familie en zorgpersoneel, gepersonaliseerde muziekrecepten die hartpatiënten kalmeren, een Zing-Cirkel voor ouderen met dementie die de levenskwaliteit verhoogt en muziek via de koptelefoon voor, tijdens en na een operatie waardoor minder pijnstillers nodig zijn. In de huidige coronatijd is live-muziek voor patiënten, bewoners van zorginstellingen van groot belang maar praktisch moeilijk op locatie uitvoerbaar. Een aantal creatieve oplossingen met online aanbod van concerten, meezingsessies, trainingen en tips voor mantelzorgers en zorgprofessionals en een app voor een persoonlijk BACH-recept, zijn opgenomen. Verder vind je hier een boekenlijst, verschillende podcasts en een overzicht van fondsen en regelingen.

We beginnen met twee inspirerende films over musici die samenwerken met de zorgsector: operazangeres Maartje de Lint is deskundig in wat zingen kan betekenen voor mensen met dementie. Zij heeft een brede praktijk opgezet, Zingen in de Zorg, met o.a. aanbod voor zorginstellingen en trainingen zowel voor zorgprofessionals als voor professionele musici. Celliste en performer Jacqueline Hamelink van Sounding Bodies ontwikkelde, vanuit de overtuiging dat muziek van Bach een grote helende werking bezit, mits deze aansluit op de gevoelstoestand van de luisteraar, Bach Kliniek en Bach Kliniek online.

Muziek als ‘behandeling in de gezondheidszorg’

Muziek als Medicijn
Muziek als behandeling blijkt een grotere plaats in de gezondheidszorg te verdienen. De foundation Muziek als Medicijn wil op wetenschappelijke basis vaststellen waar en wanneer muziek een positief effect heeft en de toepassing ervan stimuleren.

ArtEZ Muziektherapie
Het ArtEZ lectoraat Muziektherapie is een unieke plek waarop hoger onderwijs samenkomt met innovatief onderzoek naar muziekgebaseerde therapieën en interventies. Het lectoraat draagt bij aan het vergroten van de erkenning voor, en het begrip van, het brede en dynamische vakgebied van muziektherapie.

Het effect van muziek op je gezondheid
Klinisch neuromusicoloog Artur Jaschke vindt dat we muziek vaker als ‘medicijn’ zouden moeten inzetten. Muziek op recept om sneller te kunnen herstellen of om een gesprek te kunnen voeren bij dementie. “Muziek kalmeert, vertraagt je hartslag en verlaagt je bloeddruk. Het vermindert angst en heeft geen bijwerkingen.”

Elk hart reageert ander op muziek
Hoe mooi zou dat zijn: je bent hartpatiënt en je moet muziek luisteren op doktersrecept. Het wetenschappelijk platform van de European Society of Cardiology presenteerde de resultaten van een studie naar muzikale triggers op het hart. Een eerste stap naar gepersonaliseerde muzikale recepten. ‘We hebben de respons van het hart gemeten op muziek, en kwamen erachter dat wat kalmerend voor de een is, juist stressvol is voor de ander’, zegt een van de onderzoekers.

Kunst op recept
Een praktische gids van LKCA voor professionals die Kunst op Recept willen ontwikkelen in hun eigen gemeente, kunst-, zorg- of welzijnspraktijk. Uit een pilot in de gemeente Nieuwegein blijkt dat Kunst op Recept werkt: culturele activiteiten zorgen ervoor dat mensen met psychosomatische klachten zich beter voelen. Maar hoe zet je Kunst op Recept op? Hoe financier je het? En hoe regel je de samenwerking?

Muziek in het ziekenhuis

Muziek aan bed
Muziek aan Bed brengt met kleine en heel persoonlijke optredens muziek dichtbij ernstig zieke kinderen, volwassenen en kwetsbare ouderen. Twee professionele cellisten spelen samen op één instrument. Intiem, dichtbij en verbindend. Dat doet wonderen!

foto: Tjakina Oosting en Marieke van der Heyden, door: Stichting Muziek aan Bed

Muziek in het ziekenhuis

Betekenisvolle muziek in het ziekenhuis
Een project van de Hanzehogeschool en het Universitair Medische Centrum in Groningen ‘Meaningful Music in Healthcare’ ontvangt bijna 7 ton subsidie van Regieorgaan SIA. Het ziekenhuis in Groningen experimenteert al sinds 2015 met livemuziek van professionele musici voor patiënten van chirurgische afdelingen. Dat blijkt een helende werking te hebben; ze ervaren minder pijn en voelen zich beter. Het project gaat om het verder professionaliseren van een live muziekpraktijk in het ziekenhuis waarbij een kleine groep musici persoonsgericht musiceert voor patiënten en verpleegkundigen.

Muziek in het ziekenhuis
Meaningful Music in Health Care. Brochure met bevindingen. Waarom muziek in een ziekenhuis? In het onderzoeksproject Meaningful Music in Health Care (MiMiC) onderzocht het lectoraat Lifelong Learning in Music (LLM) van het Prins Claus Conservatorium van de Hanzehogeschool Groningen samen met de afdeling Chirurgie van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) de praktijk van livemuziek voor ziekenhuispatiënten en hun verpleegkundigen. In de periode september 2016 tot juni 2017 vonden in het kader van MiMiC zes pilotprojecten plaats in het UMCG.  

Operatie in? Muziek aan!
Patiënten die voor, tijdens en na een operatie een koptelefoon met muziek op krijgen, hebben minder verslavende pijnstillers nodig. Dat concluderen onderzoekers van het Erasmus MC in Rotterdam uit de resultaten van 55 eerder uitgevoerde studies.

Music as Medicin
The power of music in a healthcare setting, een interessant artikel vanuit National Endowment for the arts.

MuzIC
Stichting MuzIC wil met muzikale ontmoetingen de impact beperken van een IC opname op het leven van de patiënt én familie. Muziek roept emoties op; musici van MuzIC herkennen deze emoties en spelen daar muzikaal op in.

Diva Dichtbij
Diva's zingen voor mensen die langdurige zorg nodig hebben en niet naar het theater kunnen. Dat doen ze in de huiskamer van een zorgorganisatie of aan iemands bed. Met de combinatie van professionele zang en persoonlijke aandacht zorgen ze ervoor dat de mens achter de ziekte of beperking weer zichtbaar wordt.

Breathe
De English National Opera ondersteunt het herstel van corona patiënten, die problemen ervaren bij het ademhalen – een veelvoorkomende klacht –, d.m.v. een onlinecursus. Het operahuis werkt hierbij samen met een Britse gezondheidsorganisatie.

Muziek en kinderen in het ziekenhuis

Music in Medicine, the value of music interventions for hospitalized children
Muziek kan angst en pijn bij kinderen in het ziekenhuis verminderen. Marianne van der Heijden promoveerde onlangs op dit proefschrift.

Muziekids
Stichting Muziekids wil kinderen in een ziekenhuis, revalidatiecentrum of kliniek afleiding, ontspanning en plezier bieden.

Muziek en onze hersenen

Wat doet muziek met ons?
Muziek heeft een enorme impact op onze hersenen, emoties en gedrag. Het activeert ons brein en kan zelfs fysieke pijn verzachten. Hoe kunnen we die effecten toepassen in de gezondheidszorg? En worden we slimmer van muziek?

Muziek levert een unieke bijdrage aan de ontwikkeling van de hersenen
Hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder houdt een vurig pleidooi voor meer muziek op school. Want muziek, en kunst in het algemeen, doet een beroep op creativiteit en is daarin uniek.

Langdurig muziekonderwijs heeft positieve invloed op cognitieve vaardigheden
Als een kind elke dag piano speelt, is de kans groot dat het beter wordt in pianospelen. Maar gaan cognitieve functies zoals plannen, zelfbeheersing en concentratievermogen er ook op vooruit? Artur Jaschke onderzocht het, samen met Erik Scherder en Henkjan Honing. Uit hun onderzoek blijkt dat langdurig muziekonderwijs heeft positieve invloed op cognitieve vaardigheden.

Muziek en ouderen (met dementie)

Muziek is een massage voor het brein
Maartje de Lint is specialist in de vitaliserende werking van zingen op lichaam & geest. Het is haar missie om zingen een fundamentele rol te laten spelen in de zorg. Daartoe ontwikkelde zij een methodiek die de levenskwaliteit verhoogt van zowel de zorgvrager als de zorgverlener. Haar zingcirkels zijn een succes. Omdat samenkomen vanwege corona niet mogelijk is, heeft De Lint een online meezing programma gemaakt, genaamd Zing-Cirkel-Online en is haar gratis e-learning ‘Ik Zing in de Zorg’ beschikbaar.

Bekijk de film die Kunstloc over Maartje de Lint liet maken.

foto: Maartje de Lint van Zing-Cirkel-Online, door: Zingen in de Zorg

Muziek en ouderen (met dementie)

Werken met ouderen: welk aanbod werkt?
LKCA publicatie over de vraag wat cultureel aanbod voor ouderen succesvol maakt.

Embrace
EMBRACE Nederland ontwikkelde het innovatieve programma Muziek & Dementie met als doel het welbevinden van mensen met dementie te verbeteren. Dat doen ze in verpleeghuizen en centra voor dagopvang voor mensen met dementie en hun verzorgers.

Kleurke
Het realiseren van praktische en materiële steun aan muzikale activiteiten voor zorgafhankelijke mensen die door lichamelijke en/of geestelijke beperkingen niet meer kunnen genieten van het reguliere aanbod” is de doelstelling van Stichting Kleurke. De stichting wil een bijdrage leveren aan het kleur geven aan het bestaan van de bewoners van de instellingen. Door de toevoeging  “–ke” krijgt het een Brabants tintje, herkenbaar voor velen, synoniem voor gezelligheid en intimiteit.

Mind the Music
Mind the Music biedt mensen met (lichte) dementie muzikale begeleiding aan huis door studenten van het conservatorium. Het project is speciaal bedacht voor mensen die een instrument bespelen (of vroeger hebben bespeeld). Plezier beleven en samen op zoek gaan naar vertrouwde liedjes of melodieën staan hierbij centraal.

Odense Jazzband
De Odensejazzband is een groep professionele jazzmuzikanten waarvan de meeste kernleden problemen ervaren met hun kortetermijngeheugen. De muzikale schatkist in hun brein is echter nog perfect intact.

Bedside Singers
Het ensemble Bedside Singers Amsterdam krijgt de tweede Over Hoop Prijs van de Stichting Over Holland, een trofee en 25.000 euro. Het gezelschap zingt voor mensen die in de laatste levensfase verkeren, thuis, in een zorginstelling of een hospice. Drie tot vier van de zangers komen dan letterlijk aan het bed en brengen daar liedjes ten gehore die in overleg met betrokkene zijn uitgekozen.

Huiskamerconcerten JazzBoz
De JazzBoz muzikanten worden naar de diverse woonzorg-complexen in Bergen op Zoom gehaald. De samenwerking krijgt voor langere termijn een vervolg. Neurologisch onderzoek toont aan dat het gebied van de hersenen waar muzikale herinneringen worden opgeslagen pas als laatste worden aangetast.

Spotify playlists voor ouderen met dementie
Samen met zorginstelling Amsta in Amsterdam heeft MassiveMusic gepersonaliseerde Spotify playlists samengesteld voor ouderen met dementie. Via eigen Spotify playlists kunnen ouderen zelf, of samen met hun woongroep, hun eigen favoriete muziek luisteren.

Muziek en Ziekte van Parkinson

Muziektherapie en Parkinson
Brochure over muziektherapie en Parkinson vanuit Nederlandse Vereniging voor Muziektherapie.

Muziek als medicijn
Muziek als medicijn tegen de ziekte van Parkinson, veel Parkinsonpatienten hebben er baat bij.  

Ronnie Gardiner Methode
De Ronnie Gardiner Methode (RGM) is een vrolijk stemmende oefenmethode die diverse zintuigen activeert en daarmee verschillende hersendelen gelijktijdig stimuleert. Op deze manier kan de conditie van de hersenen worden geoptimaliseerd. Ritme en muziek worden ingezet om motoriek, spraak en cognitie te stimuleren.

Het effect van muziek op de Ziekte van Parkinson. Petra Poels neuroloog, Inke Krudde neurologisch muziektherapeut, Julian Herman professioneel musicus en heeft Parkinson.

Algemeen

LKCA: Zorg en Welzijn
Talrijke interessante kennisdossiers vanuit LKCA over Zorg en Welzijn, zoals bijv. Cultuur en gezondheid en Cultuur en zingeving.

Music and Health 
Interessant document voor BBC Music Day 2019

Muziek in de zorg: een krachtig medicijn
Artikel Muziek in de zorg- een krachtig medicijn, interview met Jacqueline Hamelink, Maartje de Lint en Stichting MuzIC.  

Miracles of Music
Miracles of Music maakt zich sterk voor meer muziek in de zelf-, mantel- en professionele zorg. Het project bestaat uit: de Miracles of Music Film over de effecten van muziek(therapie), de landelijke Miracles of Music Show met theatercolleges en muziek, Miracles of Music Meetings: laagdrempelig muzikaal en educatief programma voor verzorgers en naasten van mensen met een beperking of hulpvraag en Miracles of Music Congres.

Sounding Bodies
Muziek tot op de huid laten voelen. Muziek als directe taal in contact met publiek. Dat is Sounding Bodies. Sounding Bodies transformeert muziekbeleving met multidisciplinaire voorstellingen die resoneren. Vanwege corona is Sounding Bodies via ZOOM een-op-een concerten gaan geven op de IC en post-covid-afdeling van het Elisabeth-Tweesteden ziekenhuis. Bekijk de film die Kunstloc over Sounding Bodies liet maken.

Heeft muziek echt een helende werking?
Heeft muziek echt een helende werking? Daisy Jones van VICE onderzocht de effecten van muziektherapie en youtubefilmpjes met specifieke tonen.

Rotterdams Philharmonisch Orkest
Mensen die het zwaarst getroffen zijn door de coronacrisis kunnen genieten van een onlineconcert van musici van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Mantelzorgers en medewerkers van zorginstellingen kunnen muziek aanvragen van het zogenoemde project Hart in Hart. De concerten zijn via een stream te bekijken. Om dit project mogelijk te maken heeft het orkest samenwerking gezocht met het Erasmus MC en thuishulporganisatie Senior Service. PCI, een bedrijf dat organisaties helpt met IT, verzorgt de technische ondersteuning en is verantwoordelijk voor het platform waarop de streams te zien zijn.

De lachende Zon
De Lachende Zon- theater van de zintuigen, maakt belevingstheater voor mensen met een ernstige verstandelijke beperking.

Pra Muziektheater
Bevlogen, inclusieve en innovatieve kunstprojecten opzetten binnen leefwerelden waar de beleving en het maken van kunst geen vanzelfsprekendheid zijn. Dat is waar PRA muziektheater voor staat. Dit doet PRA door de inzet van professionele kunstenaars in organisaties, wijken, buurten en bedrijven, met als doel de deelnemers in contact te brengen met de inspirerende en transformatieve kracht van kunst.

Boeken

Daisy Fancourt - Arts in Health, ISBN: 9780198792079

Eric Scherder - Singing in the brain, ISBN: 9789025307042

Henkjan Honing - Iedereen is muzikaal, ISBN: 9789046805985

Oliver Sacks - Musicofilia, verhalen over muziek en het brein, ISBN: 9789023496816

Ben van Cranenburgh - Muziek en Brein, ISBN: 9789080427556

David Byrne - Hoe muziek werkt, ISBN: 9789401609197

Publicaties

Maartje de Lint en Marcelle Mulder - Ik start een Zing-Cirkel Een praktijkgids van voor het opzetten van een Zing-Cirkel voor thuiswonende mensen met geheugenproblemen én hun mantelzorgers.

Rineke Smilde, Erik Heineman e.a.- If music be the food of love, play on (Meaningful Music in Healthcare) Uitgeverij: Eburon Academic Publishers. 

Rineke Smilde, Kate Page e.a.- While the music lasts (Music and Dementia) Uitgeverij: Eburon Academic Publishers. 

Live Muziek in het ziekenhuis. Publicatie lectoraat Lifelong Learning in Music. (Stichting Hanze Hogeschool Groningen)

Publicaties Lectoraat Lifelong Learning in Music. (Stichting Hanze Hogeschool Groningen)

Fondsen en regelingen

Fonds voor Cultuurparticipatie: Samen Cultuurmaken
Een subsidieregeling waar het sociale domein en culturele domein Samen werken aan cultuur voor iedereen. (Fonds voor Cultuurparticipatie)

VSB fonds
VSB fond gelooft dat de werking van kunst en cultuur op het individu, collectieve effecten in de samenleving tot stand brengt. Het helpt ons om emoties te uiten, maar ook inspiratie en troost te ervaren. Het biedt mensen de mogelijkheid zichzelf creatief uit te drukken, wat zorgt voor zingeving en verbinding met anderen. 

Cultuurfonds
Het Cultuurfonds ondersteunt projecten op het gebied van cultuur, natuur of wetenschap in Nederland.

Lang Leve Kunst Fonds
Het Lang Leve Kunst Fonds stimuleert kunstparticipatie van (kwetsbare) ouderen in Nederland. Zij geeft financiële bijdragen aan projecten die dat mogelijk maken.

Impulsgelden
Regeling van provincie Noord-Brabant voor domeinoverschrijdende projecten.

Fonds 21
Fonds 21 is een ondernemend en maatschappelijk betrokken fonds dat door het steunen van ideële doelen gericht op Kunst & Cultuur en Jongeren & Maatschappij, een positieve bijdrage wil leveren aan de samenleving van de 21e eeuw. 

Janivo Stichting
De Janivo Stichting biedt financiële steun aan projecten voor kinderen, jongeren en jongvolwassenen tot 25 jaar.

Fonds Sluyterman van Loo
Als stimuleringsfonds voor ouderenprojecten bevordert Fonds Sluyterman van Loo het welbevinden van ouderen in Nederland en in het Caribisch deel van het Koninkrijk.

Meer inspiratie en kennis

  • Bekijk ook eens het kennisdossier Kunst is gezond van Kunstloc Brabant.
  • Lees hier de eerste nieuwsbrief Kunst is gezond vanuit Kunstloc Brabant.
  • Sluit je hier aan bij de landelijke beweging Kunst is gezond.

Tips, ideeën, vragen of advies nodig?

Neem contact op met Ingrid Ruijgh (onze adviseur op het gebied van Muziek & Zorg) of met Atty Bax (onze adviseur Kunst, Zorg & Gezondheid).

Op de hoogte blijven? Abonneer je op de tweemaandelijkse nieuwsbrief 'Kunst is gezond'