Zoek bijvoorbeeld naar een activiteit of pagina

In gesprek met Dennis Elbers over Information Superpower (Graphic Matters 2019).

- Geschreven door Robin Berkelmans, illustraties door Stefanie Posavec

In tijden van vragen is informatie macht. Ze wordt verzameld en verdraaid om naar gezag te grijpen. Tegelijkertijd is informatie overal, en door de toegenomen bereikbaarheid van data komt de kracht van informatie steeds vaker in handen terecht voor wie deze superpower niet bedoeld was. Reden voor Graphic Matters om de rol van ontwerpers hierin uit te lichten. Want “In een tijd waarin we overspoeld worden met informatie, zijn het ontwerpers die duidelijkheid scheppen.”

Beeld door: Stefanie Posavec

Honderd jaar geleden werd een kunstenaar, Gerd Arntz, (“Nu zouden we hem een grafisch ontwerper noemen”) benaderd door een econoom, Otto Neurath. Of hij de maatschappij inzichtelijk kon maken voor de gewone man. Laaggeletterden moesten volgens Neurath immers ook kunnen begrijpen hoe de wereld in elkaar stak. Daar had hij een kunstenaar voor nodig. Samen met zijn assistent – Marie Reidemeister, die later zijn verloofde werd – ontwikkelden Neurath en Arntz een taal die iedereen kon begrijpen: Isotype, “een visueel Esperanto” dat een universele beeldtaal beloofde.

Neurath en Arntz geloofden dat hun beelden altijd hetzelfde moesten zijn. Ze streefden een visuele objectiviteit na die volgens Dennis Elbers, oprichter en curator van Graphic Matters, onmogelijk is. “Wanneer je mensen bij een bepaald onderwerp wilt betrekken, moet je beelden maken die hen aanspreken. Wanneer je altijd maar dezelfde beeldtaal hanteert heb je er na een tijd geen aandacht meer voor.”

Een opvallende uitspraak in een tijd waarin we onszelf steeds beter wegwijs lijken te maken in de wereld als geheel. Iedere wc-deur is herkenbaar, ieder vliegveld wijst zichzelf. Maar “omgaan met informatie is meer dan een goed gevoel voor typografie hebben. Je moet materie begrijpen, essentie vinden en een dialoog aan kunnen gaan. Dát is een superpower waarbij niemand stilstaat dat ‘ie er is.”

Beeld door: Stefanie Posavec

In dialoog over data. Het één lijkt het ander onmiddellijk tegen te spreken. We zijn in gegevens gaan geloven zoals we ooit in goden deden: beiden verklaarden het onverklaarbare en werden een hogere macht die ons in de gaten houdt in plaats van andersom.

“Veel mensen schieten in de kramp wanneer het over data gaat. Het wordt als ‘eng’ ervaren. Er is behoefte aan verbeelding maar er zijn lang niet genoeg ontwerpers om in die behoefte te voldoen. Als je kijkt naar opleidingen in Nederland dan zijn er maar weinig die op hoog niveau met data(visualisatie) bezig zijn, terwijl anderen er juist mee aan de haal gaan: studenten bedrijfskunde studeren af met infographics, aan onderzoekers wordt gevraagd om met toegankelijke proefschriften te komen. Daar heb je beeld bij nodig. Aan cijfers in Excel sheets ontdek je niets. Pas wanneer een ontwerper er mee aan de slag gaat ga je verbanden zien en komen er verhalen uit."

Wij kennen alleen ‘mooi’ of ‘lelijk’ omdat we niet getraind zijn.

Verhalen? Zochten we niet juist naar absolute antwoorden? Wie data verzamelt is immers maar naar één ding op zoek: de waarheid. Of, eh, in ieder geval voldoende informatie om aan te tonen dat het punt dat hij wilt maken klopt.

“Objectief zijn kan niet: zodra je iets duidelijk wilt maken moet je keuzes maken in wat je wel en niet vertelt. Dat gaat vaak gepaard met angst, ook bij ontwerpers.” Als voorbeeld van die keuzestress haalt Dennis eerder werk aan, waarbij Graphic Matters – toen Graphic Design Festival Breda – reclamezuilen aan ontwerpers vrijstelde voor eigen invulling. Het grootste deel van de deelnemende ontwerpers had geen idee wat ze met die vrijheid aanmoest. “Ze ontwierpen een (reclame)poster voor ons of voor henzelf. Er waren maar weinig ontwerpers die een maatschappelijk standpunt innamen en bewust waren van wat hun beeld in de openbare ruimte betekent. Nu, tien jaar later, merk je dat ontwerpers veel meer gewend zijn om niet alleen de ideeën van hun klant maar ook hun eigen mening te verbeelden. Ik ben benieuwd hoe dat met dit onderwerp zal gaan, of meer eigen gemaakt kan worden en zo de praktijk van ontwerpers kan gaan vormen.

Beeld door: Stefanie Posavec

”Graphic Matters hoopt ontwerpers hierin te motiveren door verschillende houdingen te presenteren, voortgekomen uit een, vaak intrinsiek gemotiveerde, eigen praktijk. Daarnaast hoopt het festival de niet-ontwerper, of kijker, kritischer te maken. Kritiek zit, volgens Dennis, in het blijven stellen van vragen: Wie heeft deze infographic gemaakt? Welke informatie komt waar vandaan? En door wie wordt dit verhaal gepubliceerd? “Beeld wordt zo veel malen sneller geïnterpreteerd dan tekst. gaat niet over het plat slaan van informatie, het gaat erom dat je informatie op een visuele manier toegankelijk maakt. Juist bij ingewikkelde materie zie je dat beeld beter werkt dan tekst om die complexiteit te laten zien. Het is eerder een verrijking dan dat het een versimpeling is.”

Onze wens om informatie steeds sneller te begrijpen lijkt daarmee oorzaak en gevolg te zijn van een steeds korter wordende aandachtspanne. Foto’s, abstracte kunst, schilderijen en nu: infographics; we vergeten tijd te nemen om dingen echt te zien en stellen minder vragen. We verliezen tijd door tijd te winnen. Terwijl de clues die in infographics worden vrijgegeven er volgens Dennis juist voor zouden moeten zorgen dat je langer blijft kijken.

“Ik denk dat de mens, gemiddeld, visueel laaggeletterd is. De focus in het onderwijs ligt nog steeds op taal begrijpen. Creativiteit is dat waarmee je aan het einde van de dag het laatste kwartiertje vult. Maar je kunt op zoveel manieren naar beeld kijken. Wij kennen alleen ‘mooi’ of ‘lelijk’ omdat we niet getraind zijn. Beeld wordt door ons direct als waarheid gezien: we weten niet goed wat we er mee aanmoeten. (…) Ik weet ook niet precies wat het is. Ik weet wel dat Graphic Matters het belangrijk vindt om mensen meer met beeld vertrouwd te maken. Data is niet heilig. Misschien vinden we het wel te belangrijk. Het is ook leuk om te weten dat dingen onvoorspelbaar kunnen zijn.”

Beeld door: Stefanie Posavec

Graphic Matters is een internationaal festival over de impact van grafisch design op ons dagelijks leven. De zevende editie van Graphic Matters - van 20 september t/m 27 oktober 2019 - toont vooruitstrevende datavisualisatie, infographics, handleidingen en cartografie. 

Robin Berkelmans

Flierefluiter, praatjesmaker

vormgeving

Nieuwe projecten mét verbeeldingskracht in Van Gogh Nationaal Park

Kunstloc stimuleert deelnemers aan de Van Gogh Nationaal Park Academie om een kunstenaar in te zetten.

8 december 2023
Nieuwe projecten mét verbeeldingskracht in Van Gogh Nationaal Park

Brabantse afstudeerlichting van 2023 aan het woord: Ellemijn Hendriks

In gesprek met afstuderend grafisch vormgever Ellemijn Hendriks die een drieluik maakt geïnspireerd op Jheronimus Bosch.

29 augustus 2023
Brabantse afstudeerlichting van 2023 aan het woord: Ellemijn Hendriks

Brabantse afstudeerlichting van 2023 aan het woord: Fedora Boonaert

In gesprek met afstuderend designer Fedora Boonaert die met haar werk graag verhalen uit het verleden op een diepgaande manier herverteld.

22 augustus 2023
Brabantse afstudeerlichting van 2023 aan het woord: Fedora Boonaert

Biobased bouwen: Materiaal van nu én de toekomst

De toekomst van de bouw: biobased materialen. Rik Maarsen, Klarenbeek & Dros en Jeroen Doorenweerd zetten in Brabant stappen in de goede richting.

16 januari 2023
Biobased bouwen: Materiaal van nu én de toekomst

5 absolute must sees tijdens Dutch Design Week 2022

Dutch Design Week (DDW) 2022 is in zicht! Maxi Meissner (PR & Media bij DDW) tipt de 5 belangrijkste must sees van Brabantse bodem.

18 oktober 2022
5 absolute must sees tijdens Dutch Design Week 2022

Brabantse designtalenten uitgelicht

Aan de Brabantse kunstacademies studeren jaarlijks studenten af met werk dat barst van de potentie. We lichten Rona David en Matilde Boelhouwer uit.

23 augustus 2022
Brabantse designtalenten uitgelicht

Brabantse designers op de Milan Design Week

Vier Brabantse ontwerpers aan het woord over hun nieuwe werk, Milaan en internationalisering.

16 juni 2022
Brabantse designers op de Milan Design Week

Ambacht & nieuwe technieken: Borduren

Productontwikkelaar Frank de Wind en modeontwerpster Anna Bolk vertellen over hun werk én de samenwerking in het project van TextielMuseum.

9 mei 2022
Ambacht & nieuwe technieken: Borduren

Opinie: Een gezellige transitie in de berm

Paul Roncken, directeur van de Stichting NatuurCollege, schrijft over de natuur- en energietransitie en neemt drie ontwerpontdekkingen onder de loep.

8 maart 2022
Opinie: Een gezellige transitie in de berm

Brabantse afstudeerlichting van 2021 in de spotlights: Ruben Warnshuis

Voor Brabantse afstudeerders zag hun laatste jaar er door corona nét wat anders uit. Hoe ging dat? En wat zijn de plannen? Ruben Warnshuis vertelt.

2 september 2021
Brabantse afstudeerlichting van 2021 in de spotlights: Ruben Warnshuis

Ontwerper Walter van der Velden: ‘De verhalen omzetten in een tastbaar souvenir, vond ik mooi om te doen’

Het project 'Kloostericonen' geeft kloosterverhalen een nieuw perspectief. Ontwerper Walter van der Velden deelt zijn ervaringen.

3 augustus 2021
Ontwerper Walter van der Velden: ‘De verhalen omzetten in een tastbaar souvenir, vond ik mooi om te doen’

Kunst bevraagt de actualiteit, empowert mensen

Viola van Alphen is een geek, nerd, trendwatcher, activist én creatief directeur van Manifestations.

19 juli 2021
Kunst bevraagt de actualiteit, empowert mensen

Carine en Trix van Vugt: ‘We willen bijzondere verhalen over het kloosterleven doorgeven’

Het project 'Kloostericonen' geeft kloosterverhalen een nieuw perspectief. Carine en Trix van Vugt delen hun verhaal.

15 juli 2021
Carine en Trix van Vugt: ‘We willen bijzondere verhalen over het kloosterleven doorgeven’

‘De kleding die je nu hebt, is het meest duurzaam’: drie modeontwerpers over duurzaamheid

Duurzame mode is steeds meer onderwerp van gesprek. Drie Brabantse modeontwerpers die duurzaam bezig zijn, aan het woord.

22 juni 2021
‘De kleding die je nu hebt, is het meest duurzaam’: drie modeontwerpers over duurzaamheid

Ontwerper Daria Biryukova: ‘Leven met aandacht voor hun omgeving is belangrijk voor kloosterordes’

Het project 'Brabantse kloostericonen' geeft kloosterverhalen een nieuw perspectief. Ontwerper Daria Biryukova vertelt over haar ontworpen souvenirs.

16 juni 2021
Ontwerper Daria Biryukova: ‘Leven met aandacht voor hun omgeving is belangrijk voor kloosterordes’

Lancering nieuw architectuurnetwerk Buitenkans

Woensdag 28 april wordt het grensoverschrijdende architectuurnetwerk Buitenkans gelanceerd. Kunstloc speelde een aanjagende rol bij de totstandkoming.

26 april 2021
Lancering nieuw architectuurnetwerk Buitenkans

Hoe verbeeldingskracht bijdraagt aan natuurinclusieve bouw

Vorige week vond het symposium ‘Heel Brabant ontwerpt natuurinclusief! Jij toch ook?’ plaats. MEST was erbij en ging in gesprek met de experts.

29 september 2020
Hoe verbeeldingskracht bijdraagt aan natuurinclusieve bouw

Rewrite your future: straatexpo in Den Bosch met rauw randje en een glimlach

Zestien nieuwe posterontwerpen, waarvan een aantal gezeefdrukt door de makers, sieren vanaf medio juni de straten van Den Bosch.

29 mei 2020
Rewrite your future: straatexpo in Den Bosch met rauw randje en een glimlach

“Data is niet heilig”

In een tijd waarin we overspoeld worden met informatie, toont Graphic Matters vooruitstrevende manieren om anders om te gaan met informatie.

17 september 2019
“Data is niet heilig”

Kazerne fase II: de huiskamer voor design in Eindhoven

Kazerne is de nieuwe designhotspot in Eindhoven. Mestmag.nl schuift aan bij Annemoon Geurts, founder & creative director van Kazerne.

6 september 2018
Kazerne fase II: de huiskamer voor design in Eindhoven

Hoe draag je de identiteit van jouw organisatie uit?

Hoe heeft Dutch Invertuals zich ontwikkeld tot een gevestigde naam? Wat kunnen we daar van leren?

17 april 2018
Hoe draag je de identiteit van jouw organisatie uit?

Social label: de beweging naar een kansrijke economie

Niet iedereen in Nederland vindt even goed aansluiting in het reguliere arbeidsproces. Social label, in 2011 opgericht door Petra Janssen en Simone Kramer, zet zich in voor deze mensen. Hoe plaatsen zij deze groep mensen weer midden in de maatschappij? En wat kunnen we hiervan leren? Mestmag.nl bracht een bezoek aan het Bossche’ Werkwarenhuis.

23 november 2017
Social label: de beweging naar een kansrijke economie

Fashion: genoeg stof tot nadenken

Fashion gaat verder dan alleen zien en gezien worden en biedt openingen om moeilijke, leerzame of onbesproken onderwerpen te belichten.

31 oktober 2017
Fashion: genoeg stof tot nadenken

Van sterk naar beresterk: Brabants design

De Dutch Design Week draait op volle toeren. Maar hoe zit het de rest van het jaar met de aandacht voor design? Wat doet Brabant in die andere maanden?

27 oktober 2017
Van sterk naar beresterk: Brabants design

Een kijkje in de toekomst van wearables

Hoe ziet de kleding van de toekomst eruit? Lopen we in de toekomst allemaal met sensoren in onze kleding?

24 oktober 2017
Een kijkje in de toekomst van wearables

Sloop of aantasting van een bouwwerk: de rechten van architecten

De afgelopen maanden vonden er twee rechtszaken plaats waarin architectuur centraal stond.

11 april 2017
Sloop of aantasting van een bouwwerk: de rechten van architecten

Spoedcursus beoordeling inbreuk auteursrecht

Auteursrecht is in de praktijk soms een behoorlijk ingewikkeld onderwerp.

19 januari 2017
Spoedcursus beoordeling inbreuk auteursrecht

SLEM: schoenenrevolutie in Waalwijk

Studenten uit China, India en Amerika komen naar SLEM in Waalwijk, misschien wel de enige plek ter wereld waar je leert hoe je waanzinnig spannende schoenen ontwerpt ín in de markt zet.

2 augustus 2016
SLEM: schoenenrevolutie in Waalwijk

Bouwen zonder de wetenschappelijkheid van architectuur

Eindhoven is een designstad. Maar de designstad miste nog iets... Een designgebouw.

31 mei 2016
Bouwen zonder de wetenschappelijkheid van architectuur

Vele prachtige initiatieven sterven in schoonheid

Hoe gaat dat in de praktijk, een nieuwe bestemming vinden voor een monumentaal en beeldbepalend gebouw?

19 juni 2014
Vele prachtige initiatieven sterven in schoonheid