De rol van persoonsvorming in cultuureducatie: ‘Wat doet dit met jóu?’ 

Binnen onderwijs is persoonsvorming een steeds belangrijker thema. Maar wat betekent dit voor cultuureducatie? Om leraren, docenten en educatoren een handreiking te bieden om persoonsvorming en de waarden van cultuureducatie te verbinden, ontwikkelde Kunstloc Brabant een online platform/kennispagina en een tool. Middels deze tool wil Kunstloc Brabant docenten en leraren een kader meegeven betreffende het reflecteren met leerlingen en het samen onderzoeken. Op deze pagina lees je meer over de achtergrond en het belang van persoonsvorming in cultuureducatie en de tool. 

Ons onderwijs 2032 - eindadvies

Meer aandacht voor persoonsvorming 

In 2016 adviseert Platform Onderwijs 2032 staatssecretaris Dekker een betere balans tussen persoonsvorming, kennisontwikkeling en maatschappelijke vorming in het onderwijs. Dat betekent dat er in de kerndoelen meer aandacht voor persoonsvorming moet komen. Curriculum.nu heeft dit in zijn adviezen meegenomen. Zij onderstrepen de drie onderwijsdomeinen, zoals pedagoog Gert Biesta (2018) deze heeft benoemd, namelijk: kwalificatie, socialisatie en subjectificatie (persoonsvorming). Binnen kunst en cultuur betekent persoonsvorming dat de leerling zich leert verhouden tot een kunstwerk, zijn gevoelens, gedachten en ervaringen op kunstzinnige wijze kan uiten en kan reflecteren op het proces. Biesta (2020) geeft in zijn reactie op de adviezen van Curriculum.nu aan dat de balans van de drie hoofddoelen de ondergrond is om opnieuw in gesprek te gaan over kwalitatief goed onderwijs.  

Naar aanleiding van het advies van Biesta wil Kunstloc Brabant persoonsvorming inzetten om tot betekenisvol onderwijs te komen voor de leerling. Cultuureducatie biedt docenten unieke mogelijkheden om dit vorm te geven. 

“Soms denk ik terug aan een moment waarop ik zelf als leraar voor de klas stond en een doof jongetje ineens besloot te gaan playbacken. Verrast door zijn besluit, wetende dat hij niet kon horen, deed ik hem de woorden voor. Fantastisch. Maar achteraf denk ik: ‘Ik heb wat laten liggen daar. Ik heb er toen niet voldoende bij stilgestaan, terwijl het voor hem niet vanzelfsprekend was. Nu zou ik hem de vraag stellen: ‘Wat zag je jezelf doen en hoe was het voor je? Wat neem je hiervan mee?’ Ik heb het idee dat we daar in het onderwijs meer naar mogen kijken”. – Monique Koolen, senior professionalisering kunsteducatie bij Kunstloc Brabant

Brief van Biesta aan de tweede kamer

Persoonsvorming in de praktijk

Kunstloc Brabant is constant in gesprek met kunstvakdocenten en het onderwijs. Uit deze gesprekken blijkt de bijdrage van cultuureducatie aan persoonsvorming niet ter discussie te staan. Allen hebben betekenisvolle ervaringen met kunst die snel persoonlijke verhalen ontlokken. Kunstloc Brabant onderstreept het belang van deze persoonlijke ervaringen en verhalen en wil docenten handvatten geven om leerlingen tot deze verhalen te laten komen. Het is van belang deze ervaringen en verhalen ruimte te geven om tot persoonsvorming te komen. Dat wat een leerling maakt of ervaart vertelt veel over wie die persoon is en wat voor hem van waarde is. Het vormingsproces stopt niet als het schilderij af is, het gaat door wanneer je er opnieuw naar kijkt en onderzoekt wat het werk jou te vertellen heeft.  

Kunst maken of ernaar kijken, nodigt uit tot een gesprek. “‘Wat roept dit kunstwerk bij jou op? Welke betekenis ken je daaraan toe? Wat heeft dat met jou te maken? Wat hoor je de ander daarover vertellen? Deze vragen gaan over eigen én over gezamenlijke waarden. Cultuureducatie leidt tot persoonsvorming wanneer juist dit soort vragen centraal komen te staan. De docent kijkt niet enkel naar wát een leerling heeft gemaakt, maar ook naar het proces en wat hij of zij daarin tegenkomt. Het is van belang om tijdens het proces te reflecteren en niet enkel achteraf te evalueren.  

‘Het voeren van het waarde gesprek: het reflecteren voor – tussen en na de een kunstzinnige activiteit maakt dat het educatie wordt’ - Monique Fisher

Iedereen wordt op een andere manier geraakt door kunst. Het is juist dat moment dat je anders maakt dan de ander. Veelal worden in het onderwijs activiteiten aangeboden waarbij kinderen praktisch aan de slag gaan met creatieve vaardigheden. Het reflecteren op het proces van beleving wordt overgeslagen. Het blijft in het expressieve moment hangen. Evaluaties richten zich voornamelijk op het maakproces, maar er wordt weinig gekeken naar wat de leerling in het proces is tegengekomen en wat dit van hem vroeg. Om tot een persoonsvormend proces te komen is het relevant om vragen te stellen als: ‘Wat heeft je verrast? Wat ben je in het proces tegengekomen? Wat vroeg dat van jou?’ Hierbij wordt de leerling aangesproken op de eigen creativiteit, maar wordt ook bewust van wat het van hem vraagt en hoe hij daarover in gesprek kan gaan. Juist dit maakt cultuureducatie zo waardevol.

“Je neemt jezelf altijd mee, waar je vandaan komt, hoe je bent opgegroeid, dat zit allemaal in jou. Dat heeft jou gevormd. Als je naar kunst kijkt, word je aangesproken op dat wat jou daarin uniek maakt. Daar raakt het jouw uniciteit. Bij persoonsvorming gaat het om bewustwording van deze aanraking, daarbij stil te staan. Kijk eerst naar binnen, naar wat het van jou vraagt”, - Jillis Verbeek, kunstenaar en trainer cultuureducatie bij Kunstloc Brabant. 

Persoonsvorming als benaderingswijze

Om tot een proces van persoonsvorming te komen binnen cultuureducatie speelt de houding van de docent een belangrijke rol. Wanneer de docent meer reflectieve vragen wil stellen, moet hij ook zelf open staan om deze vragen voor zichzelf te onderzoeken. De leraar en leerling worden gelijkwaardig aan elkaar en gelijkwaardig aan het kunstwerk dat zij onderzoeken. Deze drie vormen een driehoek. Het vraagt als docent dus een andere benadering tot de leerling en de wereld om hem heen dan in de rol die zij gewend zijn.

12156

Praktische tool 

Om te gaan onderzoeken hoe we persoonsvorming en de unieke waarden van cultuureducatie kunnen verbinden, ontwikkelt Kunstloc Brabant een online platform en een tool. Waar de culturele competenties vertrekken vanuit vaardigheden, kennis en attitude, richt deze tool(box) zich op de vraag ‘Hoe en waartoe ben ik?’. De toolbox is een pedagogische en didactische aanvulling waarin de die drie onderwijsdoelen op een existentiële wijze zijn uitgewerkt. De docent kan hiermee zichzelf, de leerlingen en het kunstwerk bevragen.  

De tool is in samenwerking met een aantal intermediairs en trainers uitgewerkt en is mede tot stand gekomen vanuit de bijeenkomsten ‘Hoe draagt cultuureducatie bij aan persoonsvorming?’. Binnen de bijeenkomsten stelden deelnemers elkaar deze vraag en hebben zij een persoonsvormend proces daarin doorlopen. Hieraan namen verschillende educatoren en intermediairs uit het culturele veld deel.

12157

Bijeenkomsten  

Opnieuw organiseert Kunstloc Brabant bijeenkomsten rondom het thema ‘persoonsvorming’. Tijdens deze dagen staat de ontwikkelde (digitale) toolbox centraal. De bijeenkomsten staan in het teken van: het experiment, de dialoog en de ontmoeting. Elke bijeenkomst zoomt in op één van deze drie begrippen. Gedurende een bijeenkomst maken we steeds de loop door deze drie begrippen heen. Hierbij reiken wij handvatten aan hoe docenten met persoonsvorming aan de slag kunnen en hoe zij constant het ontwikkelingsproces van de leerling centraal kunnen stellen. Deelnemers leren van binnen naar buiten. Door zelf in verschillende stappen van ervaring tot inzicht te komen, leert de deelnemer dit te vertalen naar de leerling.

 “Door steeds kunstwerken centraal te zetten, creëerden we een veilige plek om in gesprek te gaan. Door in dialoog te zijn met elkaar, het materiaal en de wereld om ons heen, kom je tot een groeiproces. Binnen onderwijs is dat de kern van de groei naar volwassenheid. Je hebt de wereld en de ander daarbij nodig. We herzien onze projecten daarop ook.” - Deelnemers en intermediairs Dorian Verkuijlen en Susanne Dumoulin van Cultuurkade in Veghel

Voor kunstvakdocenten, leraren of andere geïnteresseerden is deze pagina een uitnodiging om contact op te nemen met Monique of Jillis, wanneer je meer wilt weten over het proces, om daar zelf in te participeren en/of hoe je dat op jouw school kunt inzetten. Op 14 april t/m 2 juni 2022 vinden er nieuwe bijeenkomsten plaats waarin je als deelnemer meer leert over persoonsvorming binnen cultuureducatie en bij jezelf.

Bronnen:

Tijd voor pedagogiek, UVH. Net aan zet, 2018, Gert Biesta

Door kunst onderwezen willen worden, 2017, Gert Biesta

Pedagogiek, De plicht om weerstand te bieden, 2016, Meirieu

Meld je aan voor de bijeenkomsten

Benieuwd naar de inhoud en opbouw van de bijeenkomsten? Download hieronder de bijbehorende handleiding en de werkbladen.

Meer weten over cultuureducatie en persoonsvorming?

Neem contact met me op.