Het watermolenlandschap van de toekomst
We waren op zoek naar vernieuwende en inspirerende ideeën voor de toekomst van het historische watermolenlandschap in het Dommeldal in Brabant. Hoe kan de geschiedenis van dit gebied bijdragen aan een klimaatadaptief landschap waarin natuur, landbouw, recreatie en erfgoed samenkomen?
Bram Relouw
Wat was de opgave?
De Design Challenge nodigt uit tot ontwerpend onderzoek. We inspireren gemeenten, provincies, het Rijk, waterschappen, agrariërs, bewoners en initiatieven. Het doel is te laten zien wat creatief en verbeeldend ruimtelijk ontwerp kan betekenen op basis van cultuurhistorische structuren.
Multidisciplinaire teams zijn momenteel bezig met het ontwikkelen verbeeldingsvolle perspectieven voor het Dommeldal, die als voorbeeld kunnen dienen voor andere gebieden in Brabant en daarbuiten. Zo maken we het erfgoed en het systeem van beekdallandschappen weer relevant – om van te leren én om een nieuwe toekomst te geven.
Op basis van een eerste visie en motivatie zijn door een deskundige jury vijf teams geselecteerd die aan de slag gaan.
Watermolenlandschappen
Eeuwenlang hebben watermolens invloed gehad op het beekdallandschap in Brabant. Door de mechanisering van het waterbeheer is het gebruik van en kennis over deze molens grotendeels verdwenen.
Het beekdallandschap werd lange tijd gezien als een natuurlijk gevormd landschap, maar watermolens hebben veel invloed gehad op de ontwikkeling van het beekdal, de dorpen en steden. Ze bepaalden het landgebruik stroomopwaarts van de molen. Doordat veel molens zijn verdwenen en de bestaande vaak minder hoog stuwen, is die invloed op de meeste plaatsen verloren gegaan en daarmee ook de kennis over de werking van het watermolensysteem.
In huidige gebiedsprocessen wordt nauwelijks gekeken naar de mogelijkheden van historische watermolens voor klimaatoplossingen. Vaak worden ze alleen gezien als monumenten, niet als onderdeel van een werkend watersysteem met bergingspotentieel. Met deze Design Challenge willen we dat veranderen. We geven een nieuwe betekenis aan waterbeheer, waarin het watermolensysteem opnieuw kan bijdragen aan waterbuffering en -berging in de Brabantse beekdalen.
uit: Dommelbiografie (c) Het Groene Woud
De casus
We kiezen voor het beekdal tussen Son en Boxtel, waar de Dommel verandert van een ingesneden beekdal naar een meer open, met beemden begeleidde, beek. Hier komen klimaatopgaven en erfgoedwaarden samen. De oorspronkelijke watermolens zijn grotendeels verdwenen. Hoe kan de geschiedenis hier opnieuw een rol spelen, zodat natuur, landbouw, erfgoed en recreatie samenkomen in een klimaatadaptief landschap?
Dit gebied kan een voorbeeld worden voor de hele Dommel. De resultaten van deze challenge kunnen ook inspireren in andere regio’s met vergelijkbare vraagstukken.
Hermelinde van Xanten
Hoe nu verder?
Om het ontwerpproces van de geselecteerde teams zo goed mogelijk te ondersteunen, worden twee inspirerende expertmeetings georganiseerd (op 25 maart en 1 april) op locatie, waarin professionals uit het veld een inhoudelijke presentatie geven. De uiteindelijke ontwerpresultaten van de verschillende teams worden verwacht in augustus 2026.
Tijdens de Dutch Design Week 2026 (17-25 oktober) in Eindhoven worden de ontwerpen van de vijf teams getoond in een expositie. Daarbij wordt een dialoogsessie georganiseerd waarbij de ontwerpers, partners in de challenge, stakeholders en geïnteresseerden reflecteren op de ontwerpen en deze toetsen op innovatie, toepasbaarheid en de inspiratiekracht voor andere locaties in Nederland (of daarbuiten). De presentatie op de Dutch Design Week is de eerste stap in de uitrol van deze design challenge. Komende tijd worden aanvullende mogelijkheden onderzocht om de ontwerpen een podium te geven.
Vragen over de Design Challenge?
Ik hoor graag van je!
