Design Challenge: WaterWerkt in het Dommeldal

Wat was de opgave?

De Design Challenge nodigt uit tot ontwerpend onderzoek. We inspireren gemeenten, provincies, het Rijk, waterschappen, agrariërs, bewoners en initiatieven. Het doel is te laten zien wat creatief en verbeeldend ruimtelijk ontwerp kan betekenen op basis van cultuurhistorische structuren.

Multidisciplinaire teams zijn momenteel bezig met het ontwikkelen verbeeldingsvolle perspectieven voor het Dommeldal, die als voorbeeld kunnen dienen voor andere gebieden in Brabant en daarbuiten. Zo maken we het erfgoed en het systeem van beekdallandschappen weer relevant – om van te leren én om een nieuwe toekomst te geven.

Op basis van een eerste visie en motivatie zijn door een deskundige jury vijf teams geselecteerd die aan de slag gaan.

Bekijk hier de uitslag in het juryverslag

Watermolenlandschappen

Eeuwenlang hebben watermolens invloed gehad op het beekdallandschap in Brabant. Door de mechanisering van het waterbeheer is het gebruik van en kennis over deze molens grotendeels verdwenen. 

Het beekdallandschap werd lange tijd gezien als een natuurlijk gevormd landschap, maar watermolens hebben veel invloed gehad op de ontwikkeling van het beekdal, de dorpen en steden. Ze bepaalden het landgebruik stroomopwaarts van de molen. Doordat veel molens zijn verdwenen en de bestaande vaak minder hoog stuwen, is die invloed op de meeste plaatsen verloren gegaan en daarmee ook de kennis over de werking van het watermolensysteem.

In huidige gebiedsprocessen wordt nauwelijks gekeken naar de mogelijkheden van historische watermolens voor klimaatoplossingen. Vaak worden ze alleen gezien als monumenten, niet als onderdeel van een werkend watersysteem met bergingspotentieel. Met deze Design Challenge willen we dat veranderen. We geven een nieuwe betekenis aan waterbeheer, waarin het watermolensysteem opnieuw kan bijdragen aan waterbuffering en -berging in de Brabantse beekdalen.

De casus

De focus van deze challenge was het beekdal tussen Son en Boxtel, waar de Dommel verandert van een ingesneden beekdal naar een meer open, met beemden begeleidde, beek. Hier komen klimaatopgaven en erfgoedwaarden samen. De oorspronkelijke watermolens zijn grotendeels verdwenen. Hoe kan de geschiedenis hier opnieuw een rol spelen, zodat natuur, landbouw, erfgoed en recreatie samenkomen in een klimaatadaptief landschap? 

Teams

De volgende teams werkten hun visies uit:

Stem van de Kwabaal (Alwin de Lang, Lydia Fraaije, Axel Coumans, Maarten van Schijndel, Peter Voorn)

Op zoek naar klimaatrobuuste en slimme toekomsten voor natuur met voldoende water en een beleefbaar historisch landschap onderzoekt 'Stem van de Kwabaal' de erfgoedwaarde van watermolenlandschappen vanuit het perspectief van een vis: de kwabaal. Het Dommeldal van de kwabaal is een dynamisch onderwaterlandschap met relaties die veel verder reiken dan de oevers van de beek. Hierin zijn watermolens knooppunten tussen gemeenschap, bedrijvigheid en samenwerking met natuur. 

De kwabaal vertelt ons, als een kanarie in de kolenmijn, wanneer het Dommeldal gezond is, en wanneer niet. Hoe ziet het Dommeldal eruit wanneer het leeft in afstemming met de kwabaal?

Levende stuwschaduw – het Dommeldal als lichtend voorbeeld (Linde Keip, Jutta Raith, Jasper Hugtenburg, Bart Peters, Marinus Kooiman)

De Dommel is door de mens steeds verder drooggelegd. Al voor de watermolens verdwenen is de beek rechtgetrokken en het oorspronkelijke sponslandschap uitgeknepen. Mede door de recente droge zomers wordt herstel van het stuwende watermolenlandschap overwogen, maar eigenlijk moet het hele watersysteem hersteld worden. Dit project stelt voor om kostbaar regenwater zoveel mogelijk vast te houden door natuurlijke processen te reactiveren en het landgebruik in vooral de lagere delen van het beekdal aan te passen aan de natuurlijke grondwaterstanden. Naast natte natuur en voor beekdalen kenmerkende teelten worden daarbij ook eeuwenoude samenwerkingsverbanden nieuw leven ingeblazen.

Waterloop (Willie Vogel, Eileen Stornebrink, Maria Fraaije)

Waterloop volgt het Dommelpad langs de verschillende vergane en bestaande watermolens. Het project vraagt je stil te staan bij deze plekken en je te verplaatsen in de verschillende perspectieven die het landschap hebben gevormd. Middels deze perspectieven wordt het verleden als ook de mogelijke toekomsten bespreekbaar. 

De kaart is een eerste stap in het vormgeven van vaste ijkpunten in het landschap. Plekken waar ruimte wordt gemaakt voor het voortdurende gesprek over het alsmaar veranderende landschap. Graag nodigen we iedereen uit om met ons te wandelen en stil te staan bij wrijvingen in de waterloop van de Dommel.

Brieven aan lieve - een landschapstestament (Janneke Venema, Quiryn Kaasschieter, Wessel Koolhaas, Huiyuan Zhang, Mathijs Dijksta, Charlotte van Strien, Dimmie Hendriks)

‘Brieven aan lieve’ zijn een landschapstestament voor op te richten Watermolenschappen. lieve is een denkbeeldig maar voorstelbaar persoon die zeven generaties later leeft. In zeven brieven onderzoeken we hoe we vandaag verantwoordelijkheid kunnen nemen voor een landschap dat we zelf nooit zullen meemaken. We ontwerpen geen blauwdruk maar een begin van een generationele ontwerpcyclus en traditie. Het Watermolenschap wordt gevormd door de oude stuwschaduw en een gemeenschap gebaseerd op gedeelde waarden van het landschapstestament. In de watermolenbiotoop, aan het begin van de stuwschaduw, komen ontwerp, wetenschap, ontmoeting en debat samen. Watermolenschap Wolfswinkel werken we uit vanwege de bovenstroomse ligging en vormt daarmee een eerste schakel in verandering benedenstrooms.

Zuivere Dommel (Gijs Meijer, Raoul Vleugels, Jetske Visser, Michiel Martens)

Zuivere Dommel onderzoekt met een klein team van ecoloog, ontwerper en architect hoe sociale, ecologische en economische systemen rond de Dommel opnieuw met elkaar verbonden kunnen worden. Niet als afzonderlijke opgaven, maar als systemen die elkaar in samenwerking kunnen versterken. Een robuust en biodivers watersysteem vormt daarbij de basis voor nieuwe vormen van gebruik, productie en betrokkenheid.

We zoeken een nieuwe tussenschaal die economie verbindt aan een toekomstbestendig landschap: groot genoeg voor robuuste natte natuur en verdienmodellen, kleinschalig genoeg om recht te doen aan het bijzondere watermolenlandschap. Zo ontstaat een gedeeld belang bij een gezonde Dommel, waarin ecologische kwaliteit, economische waarde en maatschappelijke bewustwording elkaar versterken.

Tijdens de Dutch Design Week 2026 (17-25 oktober) worden de ontwerpen van de vijf teams getoond in een expositie. Daarbij wordt een dialoogsessie georganiseerd waarbij de ontwerpers, partners in de challenge, stakeholders en geïnteresseerden reflecteren op de ontwerpen en deze toetsen op innovatie, toepasbaarheid en de inspiratiekracht voor andere locaties in Nederland (of daarbuiten). De presentatie op de Dutch Design Week is de eerste stap in de uitrol van deze design challenge. Komende tijd worden aanvullende mogelijkheden onderzocht om de ontwerpen een podium te geven.