Aan het begin van deze themamaand schreef onze gastcolumnist Frank van der Eijnden er al over: samenwerken is niet vanzelfsprekend en zeker niet gemakkelijk. Zijn betoog ging vooral over culturele organisaties. Maar hoe zit dat met individuele kunstenaars? Is het mogelijk om verschillende disciplines effectief met elkaar te laten samenwerken? Iris sprak namens Mestmag.nl met artistiek leider Jan Doms en verzamelde drie tips.
- Geschreven door Iris van den Boezem
Twee jaar geleden besloot Jan het te doen. Het stuk, geïnspireerd op een wandeling die hij met zijn vrouw maakte en al een tijd op de plank lag, moest er komen. De tijd vloog voorbij en inmiddels zijn de repetities in volle gang. Dat moet ook wel, want in september gaat de multidisciplinaire productie Tanzen auf dem Malerwanderweg in première. Het stuk is grensoverschrijdend en put uit onder meer dans, architectuur, glaskunst, lichtanimatie en verschillende stijlen van muziek. Jan Doms is artistiek leider van de voorstelling. Wat kunnen we leren van zijn ervaringen tot nu toe?
Vertrouwen
Jan is de baas. Hakt de knopen door als er knopen zijn. Maar een regisseur die de touwtjes strak in handen houdt, dat is hij niet. De kunstenaars met wie Jan samenwerkt, krijgen namelijk net zoveel invloed op de artistieke invulling van de productie als hij. “Wanneer je op deze manier werkt,” zegt Jan, terwijl hij op zijn gemak een shaggie rolt, “geef je ruimte aan ideeën waar je zelf niet aan had gedacht.” Het is dan natuurlijk wel slim om een paar randvoorwaarden vast te leggen, zodat iedereen de hoofdlijn van het stuk in het oog houdt.
Daarom maakte Jan voor Tanzen auf der Malerwanderweg een visuele weergave van zijn script. Hierdoor weten de makers op welk moment ze aan de beurt zijn, waar met elkaar samengewerkt moet worden en op welke punten de eindjes aan elkaar geknoopt moeten worden. Dat Jan de teugels tijdens het creatieve proces wat laat vieren, zorgt uiteindelijk voor een interessanter stuk, vindt hij. “Kijk, wat ik bedenk is nog maar het topje, daar zit nog een hele ijsberg onder,” legt hij uit. “De kunstenaars met wie ik samenwerk leggen die berg bloot. Op deze manier creëren we een ultieme samenwerking tussen de verschillende kunstdisciplines. Een Gesamtkunstwerk, zoals de Duitsers zouden zeggen.”
Tijdens de repetitie
Loslaten
Natuurlijk, waar mensen met elkaar samenwerken, gaat het altijd weleens mis. Maar er zijn eigenlijk nooit grote conflicten met of tussen de mensen met wie Jan werkt. Een reden daarvoor is misschien dat hij geen strenge regels hanteert. Vergaderingen zijn al helemaal een no-go. Maar voordat Jan met een kunstenaar in zee gaat, spreekt hij wél uitgebreid over het concept dat in zijn hoofd zit. Vervolgens laat hij de kunstenaars met wie hij werkt los. “Dat moet wel, want het creatieve proces heeft altijd incubatietijd nodig. Kunstenaars moeten de tijd krijgen om ideeën op zich in te laten werken, voordat ze er zich een concept bij vormen. Bij iedereen werkt zo’n proces weer anders en ik geef daar ruimte voor. Creativiteit kun je niet forceren en dus is geduld noodzakelijk,” vindt Jan. Even later vervolgt hij geamuseerd: “Maar iedereen weet wel dondersgoed: op die datum zijn de repetities en op die datum is de première. Afgezien van die deadlines is er veel ruimte.”
Tanzen auf dem Malerwandweg - foto: Martin Stoop
Open blik
“Hoe ik weet of iemand geschikt is voor mijn voorstelling? Voor mij begint het met kijken,” legt Jan uit. “Ik ben zelf opgeleid tot beeldhouwer, maar ik heb me nooit beperkt tot die discipline alleen. Ik heb altijd de moeite genomen om over de grenzen van mijn eigen hokje te kijken. Wat doet een muzikant, een ontwerper, een schrijver, een animator? Ik kijk écht naar de ander, dus met een open blik.” Als voorbeeld noemt hij stemkunstenaar Evelien van den Broek. Tijdens Tanzen auf dem Malerwanderweg is zij de vertellende instantie. Het was voor Jan puzzelen voordat hij wist dat Evelien degene was die hij moest hebben. “Ik had haar verschillende keren zien optreden. Pas in de winter van 2016, tijdens November Music, heb ik de knoop doorgehakt. Ik ben naar haar atelier in Amsterdam gegaan om haar te vragen het libretto op muziek te zetten en het met haar stem en elektronica ten gehore te brengen.”
De Malerwanderweg is een route nabij Dresden en een belangrijke inspiratiebron voor Duitse schilders ten tijde van de Romantiek. Haal je dat bekende schilderij Der Wanderer über dem Nebelmeer van Caspar David Friedrich maar eens voor de geest en je weet waarom. Een blonde man, op de rug gezien, wandelstok losjes aan de rechterzijde. Staand op een hoge rotsformatie tuurt hij over de mistige diepte voor hem. Voor Jan ligt in dit schilderij een mooie parallel met het artistieke proces dat hij samen met zijn team doormaakt: “Uiteindelijk kom je op het punt dat je kunt terugzien welke weg je hebt afgelegd en welke weg je nog moet gaan. Het raakt de kern van je bestaan.”
Kunstenaars invloed geven op de artistieke invulling van een productie, los laten en over de grenzen van je eigen hokje kijken. De ingrediënten om verschillende disciplines effectief met elkaar te laten samenwerken volgens Jan.
De Nederlandse première van Tanzen auf dem Malerwanderweg is op zaterdag 30 september 2017 tijdens Tilburg Dansstad. Daarna reist de voorstelling verder door in Nederland en over de grens naar Duitsland, Oostenrijk en het Duitstalige deel van Zwitserland voor het speelseizoen 2017-2018.
Iris van den Boezem
Freelance redacteur en tekstschrijver
