Zoek bijvoorbeeld naar een activiteit of pagina

Om kunst te zien hoeven we niet altijd naar een museum. We kunnen op straat genoeg opmerken of in openbare gebouwen oog hebben voor wat die plek bijzonder maakt. Monumentale kunst komen we in het alledaagse tegen, maar is niet vanzelfsprekend. Zeker niet nu er zoveel verdwijnt.

Geschreven door Karien Verhappen, foto's van Erfgoedvereniging Heemschut

De verlevendiging van toen: nu ten dode opgeschreven?

Het was 1951. Nederland werd opnieuw opgebouwd. De regering stimuleerde de verlevendiging van alles dat gebouwd werd en stelde dat 1,5% van de bouwbegroting voor kunst bestemd moest zijn. Hierdoor ontstond er veel monumentale kunst , zowel architectuurgebonden als in de vrije ruimte. Meer dan 65 jaar later bouwen we weer massaal, maar vernietigen we ook wat er stond. Inclusief de wederopbouwkunst.

“Weet jij wat een sgraffito is?”

Willem Heijbroek van werkgroep Monumentale kunst van Erfgoedvereniging Heemschut : “Met het verwijderen van bijvoorbeeld mozaïeken en wandschilderingen ontstaat er een gat in de kunst. Kunst welke in die periode is gemaakt door een specifieke groep kunstenaars. Denk aan Peter Struycken, Louis van Roode en Wally Elenbaas. Maar niet alleen veel kunstwerken, ook complete kunstvormen uit die tijd verdwijnen. Weet jij bijvoorbeeld wat sgraffiti zijn?”

Sgraffito van Gerrit de Moréé in Waalwijk

Ontdek de schatten van Brabant

Een sgraffito ontstaat door te krassen in verschillend gekleurde pleisterlagen, zodat figuren in verschillende kleuren tevoorschijn komen. Voorbeelden zijn ‘De vijf wijze en de vijf dwaze maagden’ van Jan Vaes in Tilburg en het werk van Joop Sjollema in Klundert, waarover in februari werd bericht dat het behouden blijft. Andere voorbeelden van monumentale kunst zijn het glas-in-beton raam van Louis van Roode in Eindhoven en het gesloopte baksteenplastiek van Berend Hendriks in Waalwijk.

Glas-in-beton raam van Louis Van Roode in Eindhoven
Het gesloopte baksteenplastiek van Berend Hendriks in Waalwijk

Kunst in de schaduw

Je zou zeggen dat kunst in de openbare ruimte zeer zichtbaar is. Toch wisten we er lang weinig over. “De laatste jaren zijn het Nederlands Instituut voor Kunsthistorie RKD en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed flink aan het inventariseren.” Met die kennis kan de waardering groeien, want die is lang niet zo groot als bij verplaatsbare kunst. “Het is een kunstvorm die weinig belangstelling kent. Het monumentale werk van kunstenaars wordt veel minder gewaardeerd dan het werk van diezelfde kunstenaar in het museum.”

Monumentale kunst krijgt een breder draagvlak

Toch is een verandering in gang gezet. Willem: “Erfgoed was altijd een zaak van mensen met pensioengerechtigde leeftijd. Dat verandert: in de groep van 30 tot 50 jaar vinden we nu meer steun voor erfgoed. Zij vragen zich steeds meer af waar hun roots liggen.” Willem vertelt ( en schreef) over een wijkvereniging in Breda die bij de werkgroep aan de bel trok. Mensen daar voelen binding met de wederopbouwkunst in hun wijk. “Ze lopen er altijd langs, vertelden ze.” Die opmerking illustreert de waarde van de werken van bijvoorbeeld Piet Buys en Fons Neyens in relatie tot de omgeving waarin ze staan.

Wat is het (ons) waard?

Over waarde gesproken: hoe bepaal je die? Het RCE maakte een stappenplan dat onderscheid maakt tussen cultuurhistorische waarde, sociaal maatschappelijke waarde en gebruikswaarde. Dit stappenplan is ook uitgewerkt voor collectiewaardering. Een kunstwerk is bijvoorbeeld van cultuurhistorische waarde als het getuigt van een historische periode of een bepaalde stijl en door een bekende kunstenaar is gemaakt. Bij de maatschappelijke waarde gaat het om beleving. De gebruikswaarde gaat over de museale en economische aspecten. Wordt het werk genoemd in publicaties? Staan de kosten voor herplaatsing of restauratie in verhouding tot de betekenis?

Alle neuzen dezelfde kant op

De werkgroep bepaalt de waarde en zoekt daarna met de gemeente en projectontwikkelaar naar een oplossing. Niet eenvoudig: de jurisprudentie is onduidelijk en het ligt politiek gevoelig. “Wanneer het niet strookt met het beleid of het gaat in tegen belangen wordt het ingewikkeld. Maar er zijn steden die het goed oppakken en projectontwikkelaars die enthousiast zijn. Een keer had een architect het idee om een glaskunstwerk in het plafond van een nieuwe lobby te plaatsen. Daar hadden wij onze bedenkingen bij, maar het pakte heel goed uit.”

Dit is wat jij en ik kunnen doen

Het herbestemmen van monumentale kunst lukt steeds vaker. Maar wat kunnen jij en ik hierin betekenen? “Zo vroeg mogelijk melding maken als je ziet dat iets bedreigd wordt. Enkele jaren geleden zeiden ze in Leiden dat we tien dagen de tijd kregen om een sgraffito van twaalf meter hoog uit een instituut van de universiteit te halen. Dat is vrijwel onmogelijk, maar toch gelukt met hulp van een gespecialiseerd sloopbedrijf. Binnen korte tijd was het kunstwerk er via het dak uitgetakeld en in depot geplaatst. Daarna begint de zoektocht naar een goede herbestemming en dat kan jaren duren.”

Vroeg melding maken dus: in operatie ‘Red de monumentale kunst’ is dat onze taak. Melding maken kan door Johanna Jacobs te mailen of te bellen op telefoonnummer 06-22548910.

Credits headerbeeld: glas-in-beton raam van Louis van Roode in het voormalige bankgebouw aan de Wal 15 in Eindhoven.

Karien Verhappen

Taalbewerker

erfgoed

De kerk als inspirerend podium voor kunstenaars

In de expositie ‘Post-digital heritage’ onderzoeken verschillende kunstenaars de Grote Kerk Breda.

7 november 2022
De kerk als inspirerend podium voor kunstenaars

Kansen voor erfgoed door inzet kunst

Hedendaagse kunst kan bijdragen aan het behoud van Brabants erfgoed door hier nieuwe belevingen aan toe te voegen.

26 januari 2022
Kansen voor erfgoed door inzet kunst

Ontwerper Walter van der Velden: ‘De verhalen omzetten in een tastbaar souvenir, vond ik mooi om te doen’

Het project 'Kloostericonen' geeft kloosterverhalen een nieuw perspectief. Ontwerper Walter van der Velden deelt zijn ervaringen.

3 augustus 2021
Ontwerper Walter van der Velden: ‘De verhalen omzetten in een tastbaar souvenir, vond ik mooi om te doen’

Carine en Trix van Vugt: ‘We willen bijzondere verhalen over het kloosterleven doorgeven’

Het project 'Kloostericonen' geeft kloosterverhalen een nieuw perspectief. Carine en Trix van Vugt delen hun verhaal.

15 juli 2021
Carine en Trix van Vugt: ‘We willen bijzondere verhalen over het kloosterleven doorgeven’

Ontwerpersduo TilburgsAns: ‘Kloosters zijn eilanden van rust’

Het project 'Brabantse kloostericonen' geeft kloosterverhalen een nieuw perspectief. Makers Sander Neijnens en Ivo van Leeuwen delen hun verhaal.

29 juni 2021
Ontwerpersduo TilburgsAns: ‘Kloosters zijn eilanden van rust’

Ontwerper Daria Biryukova: ‘Leven met aandacht voor hun omgeving is belangrijk voor kloosterordes’

Het project 'Brabantse kloostericonen' geeft kloosterverhalen een nieuw perspectief. Ontwerper Daria Biryukova vertelt over haar ontworpen souvenirs.

16 juni 2021
Ontwerper Daria Biryukova: ‘Leven met aandacht voor hun omgeving is belangrijk voor kloosterordes’

Ontwerper Marjolein Keijsper: ‘Ik haal inspiratie uit het gedachtegoed van de kloosters’

Het project ‘Brabantse Kloostericonen’ geeft kloosterverhalen nieuw perspectief. Ontwerper Marjolein Keijsper vertelt over haar ontworpen souvenirs.

18 mei 2021
Ontwerper Marjolein Keijsper: ‘Ik haal inspiratie uit het gedachtegoed van de kloosters’

Het geheim van Zundert

Tachtig jaar geleden werd het Bloemencorso Zundert opgericht, maar de optocht is slechts een topje van de ijsberg.

16 november 2018
Het geheim van Zundert

Operatie 'Red de monumentale kunst'

Om kunst te zien hoeven we niet altijd naar een museum. We kunnen op straat genoeg opmerken of in openbare gebouwen oog hebben voor wat die plek bijzonder maakt. Monumentale kunst komen we in het alledaagse tegen, maar is niet vanzelfsprekend. Zeker niet nu er zoveel verdwijnt.

3 augustus 2017
Operatie 'Red de monumentale kunst'

Archeologie: inspiratiebron voor eigentijdse ontwerpen

Voor meer dan 99% van de menselijke geschiedenis vormt het archeologisch erfgoed onze enige bron van kennis.

2 juli 2015
Archeologie: inspiratiebron voor eigentijdse ontwerpen

Van industrieterrein naar culturele vrijplaats

Momenteel worden in Brabant verschillende (stedelijke) gebieden herontwikkeld.

10 maart 2015
Van industrieterrein naar culturele vrijplaats

Vele prachtige initiatieven sterven in schoonheid

Hoe gaat dat in de praktijk, een nieuwe bestemming vinden voor een monumentaal en beeldbepalend gebouw?

19 juni 2014
Vele prachtige initiatieven sterven in schoonheid

Heeft Brabant meer tradities dan andere provincies?

Heeft Brabant meer tradities dan andere provincies? Je zou het haast denken als je kijkt naar de Nationale Inventaris Immaterieel Erfgoed in Nederland.

18 april 2014
Heeft Brabant meer tradities dan andere provincies?