Trends & Ontwikkelingen

Dans is in allerlei religieuze tradities een manier om trance te bereiken. Het opent een portaal naar het hogere. En wat denk je dat de engelen in de hemel doen? Ze dansen. Tegelijk is dans, met name in het Westen, eeuwenlang beschouwd als duivels en riskant voor de ziel. Hoe zit dat? Bregje Hofstede schreef er een essay over in de Correspondent. 

Uit recente jaarcijfers blijkt dat het bezoek aan schouwburgen en concertgebouwen met 9 procent is gestegen. Een opvallend deel van die groei komt op het conto van lezingen en debatten. Inmiddels programmeert bijna de helft (48 procent) van de podia deze vorm van ‘infotainment’. De cijfers liegen er niet om: vorig seizoen alleen al vonden er 514 theatercollege-voorstellingen plaats bij 78 theaters die zijn aangesloten bij de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD).

Maar wat de sector pas écht doet opveren, is wie er op die stoelen zitten. Uit registratiegegevens blijkt dat van alle unieke kaartkopers gemiddeld 51 procent zich speciaal voor zo’n college voor het eerst heeft geregistreerd bij het betreffende theater. Vooral die nieuwe aanwas is opmerkelijk, ziet boeker en producent Casper Knipscheer, die theatercolleges verzorgt voor BN’ers. „De laatste twee jaar zijn theatercolleges een genre geworden. Je ziet gewoon dat er een heel groot nieuw publiek voor naar het theater komt. Dus mensen die niet eerder in dat theater zijn geweest. Bij sommige voorstellingen is dat wel 60 procent van de zaal.”

Het is slechts een kleine tekening van een leeuw. Gemaakt met krijt. Maar een echte Rembrandt is geld waard, is opnieuw gebleken. De Rustende jonge leeuw is voor maar liefst 15 miljoen dollar geveild, de hoogste prijs die een tekening van de Nederlandse kunstenaar ooit heeft opgebracht. Volgens Sotheby’s is deze veiling een bijzondere gebeurtenis geweest, omdat het voor het eerst in tientallen jaren was ‘dat zo’n belangrijke tekening van een Oude Meester op een veiling verschijnt’.

Eindelijk is het zover: met het nieuwe Nederlands Fotomuseum in pakhuis Santos heeft Katendrecht er een pareltje bij. Het is niet toevallig dat het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam is gevestigd, zegt tentoonstellingsmaker Joop de Jong. In deze stad maakte een groep fotografen voor het eerst echt werk van het bewaren en archiveren van foto’s. Nu is de volgende, grote stap aangebroken: de opening van een indrukwekkend museum in pakhuis Santos op Katendrecht. Zaterdag gaat het open voor publiek. 

Het museum draait in de eerste plaats om Nederlandse fotografie. In Santos ligt de ‘Nationale Collectie’ opgeslagen van wel 6,5 miljoen objecten. Zoals afdrukken, negatieven, albums en camera’s. Van foto’s van Rijkswaterstaat tot aan het werk van bekende fotografen als Erwin Olaf en Ed van der Elsken.

Spotify heeft in 2025 meer dan $11 miljard uitgekeerd aan de muziekindustrie, onafhankelijke artiesten en labels waren opnieuw goed voor circa 50% van alle royalty’s. Dat stelt Charlie Hellman, Global Head of Music Spotify, in een vooruitblik op 2026. Spotify is inmiddels goed voor ongeveer 30% van de wereldwijde omzet uit opgenomen muziek. De uitbetalingen groeiden in 2025 met meer dan 10%, terwijl andere inkomstenbronnen in de sector rond de 4% groeiden. Ongeveer twee derde van de omzet, bijna 70%, vloeit direct terug naar rechthebbenden.

“Elke keer weer diezelfde vraag: wat kan ik vragen?” Je bent niet de enige. Daarom duikt de Kunstenbond/Ntb ieder jaar in de cijfers van haar leden. Wat rekenen zij, wat is gebruikelijk en wat schuurt? Op basis daarvan verschijnt jaarlijks de zogenaamde tarievenlijst. Goed om te weten: alle genoemde bedragen zijn bruto, per persoon, en exclusief btw en reis- en verblijfkosten. En nee, auteurs- en naburige rechten zijn nooit afgekocht. 

Het genereren en bewerken van tekst is de meest gebruikte toepassing is van generatieve AI in de Nederlandse cultuursector, blijkt uit onderzoek van Boekman op initiatief van de Creatieve Coalitie. Maar AI gebruiken betekent nog niet dat je er het beste resultaat uit haalt. 

DEN geeft tips hoe generatieve AI kan ondersteunen bij het genereren, bewerken of analyseren van tekst en welke tools je daarvoor kunt gebruiken. Blijf zelf aan het roer, blijf bij één tool, begin met kleine taken, geef duidelijke en volledige prompts, werk stap voor stap, leer van elkaar en blijf schrijven. Wanneer je AI verstandig en verantwoord benut in je teksten, kun je de impact bij je publiek vergroten.

Het is een pittige uitspraak van de rechter: binnen zeven dagen moeten de krakers die in de panden aan de Bossche Havendijk zitten deze verlaten. Ook mogen ze er vervolgens een jaar lang niet meer in. De rechtbank oordeelde woensdag dat de krakers zonder toestemming in de panden verblijven. Volgens het vonnis misbruikt de pandeigenaar zijn eigendomsrecht niet door ontruiming te eisen.

Bewoner Kevin Timmermans is boos en teleurgesteld. „Ik ben hier al twee jaar mee bezig. Het blijft maar bij gesprekken, gesprekken, gesprekken. Knoflook is een sociaal eetcafé en een cultureel initiatief voor de stad. Dat gaat nu verloren. Er is voor ons geen plek. En dan noemt de stad zich trots ‘Cultuurstad’?”

Drie weken zit Frank van der Linden (62) nu in zijn nieuwe functie als directeur van De Weeffabriek in Geldrop. Hij wil het centrum financieel zelfstandig maken, nieuwe bezoekers trekken en meer comfort bieden. Om financieel te verzelfstandigen is er wel groei nodig. 

„De Weeffabriek is een mooi gebouw, maar er moet wel wat verbeteren,” zegt Van der Linden. „De stoelen in de grote zaal bijvoorbeeld. Meer comfort zal de beleving van voorstellingen erg verbeteren. Om een echt cultureel centrum te worden, hebben we een tribune nodig, zodat de mensen lekker zitten en op de achterste rij ook wat zien.” Behalve die materiële verbeteringen om te groeien, zoekt De Weeffabriek ook naar nieuwe doelgroepen.

Cultureel centrum Nesterlé draait goed. Zo goed zelfs dat er uitbreiding komt. De ‘zwarte doos’, waar in het begin raar tegenaan werd gekeken, is voor velen in Nistelrode een echte ‘huiskamer’ geworden. Dankzij een bijdrage van 390.000 euro van de gemeente Bernheze kan de patio nu worden overkapt. Deze patio is niet alleen nodig bij drukte rond voorstellingen, ook is er behoefte aan extra vergaderruimte. 

Ze hebben bij het cultureel centrum nooit te klagen gehad over vrijwilligers. „We begonnen in 2013 met 15 vrijwilligers. Nu hebben we er 65 en dat aantal neemt alleen maar toe”, zegt voorzitter van het bestuur Jan Schaapsmeerders. Met vaste gebruikers als Senioren Nistelrode, The Winning Mood, muziekvereniging Animato, de dorpsraad, de Zonnebloemafdeling Nistelrode, toneelvereniging Efkes Anders en niet te vergeten de bibliotheek, is Nesterlé verzekerd van inkomsten. „Die combinatie met de bibliotheek is goud."

Je eigen culturele activiteiten ontwikkelen. Dat gaan jongeren van het Macropediuscollege doen met het project DO-Culture. Er is ruimte om op het gebied van mode, muziek of anderszins te laten zien wat ze willen ontdekken of ontwikkelen en ze worden hier volop bij gestimuleerd en geïnspireerd door hun docenten en Piet Snijders. Laatstgenoemde is ‘cultuurmaker met enige pedagogische tools van jongerenwerker’, zoals hij zelf zegt.

Bij de eerste uitvoering, vrijdag 23 januari in De Bunker, laten de jongeren hun culturele interesse zien in een mix van muziek, mode en presentatie onder de titel Music 4 All – Music Passion Fashion. Het is de bedoeling dat er in de toekomst nog meer van zulke voorstellingen volgen met andere leerlingen.

Ramon Amaro, die per 1 september 2025 creatief directeur is van de Design Academy, legt per direct zijn functie neer. Dat heeft de academie maandag bekendgemaakt. De beslissing om te stoppen is genomen door Amaro zelf. Een reden voor zijn vertrek wordt niet genoemd.

De Amerikaan Ramon Amaro volgde Joseph Grima op, die de functie acht jaar vervulde. Raf De Keninck, voorzitter van het bestuur van de Design Academy: „Het is zijn eigen initiatief geweest om niet verder te gaan. Als bestuur kan je dan niet meer doen dan dat accepteren. We hebben nu tijd nodig om te reflecteren en een nieuwe wervingsprocedure te beginnen.”

In 2026 organiseert Méér Muziek in Klas zes regiobijeenkomsten over dansonderwijs. Het doel van deze bijeenkomsten is het stimuleren van regionale samenwerking op het gebied van dansonderwijs. Leerkrachten, schoolleiders, bestuurders en beleidsmakers krijgen de gelegenheid om hun kennis te verdiepen over het belang van dansonderwijs en de brede mogelijkheden van het DansopleidersAkkoord.

De regiobijeenkomsten richten zich op het versterken van regionale samenwerkingen en dansnetwerken. Het programma bestaat uit keynote speeches van experts uit het werkveld, workshops en rondetafelgesprekken waarin deelnemers kennis en ervaringen kunnen uitwisselen. Daarnaast speelt beleven en ervaren een belangrijke rol. Iedere bijeenkomst biedt inspiratie in de vorm van een workshop en een dansvoorstelling. Op 22 april is Tilburg aan de beurt. 

Veel podiumkunstinstellingen willen informatie uit hun archief vastleggen. In de erfgoedsector wordt hiervoor een collectiebeheersysteem gebruikt. Het aanschaffen van een collectiebeheersysteem kan duur zijn en je hebt er specialistische kennis voor nodig. Dit maakt het voor kleine tot middelgrote podiumkunstinstellingen niet altijd haalbaar. Daarom heeft Podiumkunst.net een spreadsheet voor minimale metadata ontwikkeld. Zo kunnen instellingen die hun archief willen beschrijven, maar (nog) niet toe zijn aan een professioneel collectiebeheersysteem, toch aan de slag.

Je hebt iets waardevols in handen: een plan, een idee, een droom. Daarmee laat je zien dat je gelooft in de kracht van creativiteit – om te verbinden, te verwonderen en bij te dragen aan de wereld om je heen. Met een handboek wil Kunstlink Flevoland jouw als bestuurder, (amateur)kunstenaar, cultureel ondernemer of initiatiefnemer, praktisch ondersteunen. In het handboek staan praktische tips over het uitwerken van je idee, het vinden van geschikte fondsen, het schrijven van een projectplan en het evalueren van je project.

Voor iedereen die actief is in de cultuursector is er goed nieuws: het Huis voor de Kunsten Limburg en Stichting Klankkleur Limburg hebben de Culturele Wegwijzer ontwikkeld, een website boordevol informatie, stappenplannen en praktische tips & tools.

De Culturele Wegwijzer is een online omgeving, speciaal voor verenigingen, groepen en stichtingen in de amateurkunst- en erfgoedsector. De Culturele Wegwijzer bestaat uit een groeiend aantal wegwijzers die je helpen je ‘route’ uit te stippelen. Elke route gaat over een herkenbaar onderwerp, zoals ‘Leden en vrijwilligers werven’ en ‘Financiering’, en biedt overzichtelijke en praktische informatie. Informatie die vaak verspreid staat op verschillende websites van andere organisaties en nu overzichtelijk en samenhangend beschikbaar is.

We delen elke dag bewust en onbewust informatie en persoonsgegevens via sociale media, online diensten, slimme apparaten en digitale overheids- en zorgsystemen. Dat maakt ons leven makkelijker, maar het brengt ook risico’s met zich mee. Denk aan cybercriminaliteit, datalekken of identiteitsfraude. Op de Dag van de Privacy staat Rijnbrink stil bij het belang van zorgvuldige omgang met persoonsgegevens. Voor organisaties in het publieke en maatschappelijke domein, zoals bibliotheken en culturele instellingen, is dat extra belangrijk. Rijbrink geeft vijf praktische tips. 

BookTok. Je hebt er misschien weleens van gehoord. Van young adult-romans tot poëziebundels: boeken die viral gaan op TikTok zijn niet aan te slepen. BookTok is het hoekje op TikTok waar mensen hun mening en (vaak extreme) enthousiasme delen over de boeken die ze hebben gelezen. Boeken die populair zijn geworden door BookTok, scharen we tegenwoordig onder een nieuw genre: het BookTok-boek.

Ook in de bibliotheek zie je het effect van BookTok. Moet je hier iets mee? En hoe speel je erop in, zonder achter de feiten aan te lopen? In een artikel vertellen Rijnbrink experts Djuna en Laurie je alles over BookTok en hoe je als bibliotheek inspeelt op deze trend.  

Culturele talenten kunnen zich weer aanmelden voor een studiebeurs bij de VandenEnde Foundation. Wie in de zomer van 2026 of studiejaar 2026/2027 een cursus of opleiding in het buitenland wil doen, kan zich hiervoor aanmelden. Verschillende talenten die al eerder een studiebeurs van ons ontvingen, geven vanuit eigen ervaring enkele bruikbare tips om die stap net iets minder spannend te maken.

Studeren op een andere plek is volgens hen echt een verrijking. “Je zal veel zelf moeten ondernemen, waardoor je zelfstandigheid groeit.” Een tip: doe vooraf goed onderzoek naar verschillende opleidingen. Natuurlijk kan het ook het geval zijn dat je wel zou willen, maar aanvoelt dat je beter nog even kan wachten. Het is goed om bij jezelf te raden te gaan wat voor jou het doel is van de opleiding die je wil gaan doen. 

Je loopt door de stad. Je denkt aan boodschappen, deadlines of waar je straks koffie gaat halen. En dan ineens: een animatie op een gevel, een interactieve vloer die op je stappen reageert, een tekenmuur waar iemand nét iets toevoegt. Geen museum, geen bioscoop, geen kaartje kopen. Gewoon buiten. Dat is het idee achter een nieuwe samenwerking tussen Playgrounds en Keep an Eye. Met Keep an Eye: Buitengewoon Talentvol brengen ze digitale kunst en jong talent voor het eerst samen de openbare ruimte in. Kunst verlaat het scherm, de stad wordt podium, en voorbijgangers veranderen ongemerkt in publiek, of zelfs medemakers.

Playgrounds is al meer dan twintig jaar dé plek waar nieuwe beeldcultuur ontstaat. Van animatie en film tot games, digital design en immersive media: hier komen makers samen om te experimenteren, te laten zien wat ze maken en elkaar te ontmoeten. 

De Hersenstichting en Stichting Onbeperkt Genieten hebben 954.194 euro ontvangen voor het project ‘Prikkelarm genieten van cultuur en sport’. De directeuren David Verschoor en Iris van Heesch ontvingen de cheque gisteren van de VriendenLoterij. Samen zetten zij zich de komende drie jaar in voor prikkelarme toegankelijkheid in de culturele en sportsector zodat iedereen plezier beleeft aan het bezoeken van een museum, concert of voetbalwedstrijd. Het doel is om 60 culturele instellingen en 25 voetbalstadions als vaste partners te verbinden aan De Prikkelarme Cultuur- en SportAgenda. 

Binnen de cultuursector zijn inmiddels 14 culturele instellingen, waaronder Singer Laren en het Rijksmuseum, die structureel prikkelarme activiteiten aanbieden en zijn aangesloten bij De Prikkelarme Cultuuragenda. Prikkelarm bezoek aan sportwedstrijden is er op dit moment nog niet.

Rotterdam krijgt een nieuwe culturele broedplaats genaamd Shunter, gevestigd in een voormalige NS-onderhoudshal vlakbij station Rotterdam-Zuid. De initiatiefnemers willen er een plek maken voor muziek, beeldende kunst, performances, filmvertoningen en andere culturele activiteiten. Het pand, waarin de oude rails nog zichtbaar zijn, biedt binnen plaats aan circa 800 tot 1.000 bezoekers, verdeeld over een hoofdzaal, een kleinere zaal, een bar- en expositieruimte.

Shunter wil geen traditionele nachtclub zijn, maar een multidisciplinair podium dat varieert van dansavonden en liveoptredens tot film- en luisterprogramma’s, workshops, panelgesprekken en kunstprojecten. Volgens de initiatiefnemers moet Shunter een plek worden waar verschillende publieken elkaar ontmoeten en waar experiment en cross-overs tussen kunstvormen mogelijk zijn. 

De financiering voor OBA Next in Amsterdam is rond. Daarmee komt de bouw van een nieuwe centrale bibliotheek in Kraaiennest dichterbij. De opening staat gepland voor 2030. Tot die tijd investeert de gemeente Amsterdam al in extra voorzieningen voor jongeren en buurtbewoners. Het gaat om een nieuw Huis van de Wijk, een jongerencentrum en vaste oefenruimtes voor brassbands. Bewoners en organisaties uit de K-buurt denken mee over de plannen.

“De K-buurt bruist van energie, maar vooral voor jongeren zijn er nog te weinig plekken om zich te ontwikkelen”, zegt wethouder Sofyan Mbarki (Onderwijs). “Met de plannen, onder andere voor de OBA Next, voegen we daar de komende jaren broodnodige voorzieningen aan toe die de cultuur versterken. Bovendien zorgen we hiermee dat er juist in een stadsdeel waar we ongelijk investeren voor gelijke kansen ook iconische gebouwen komen.”

Het nieuwe Bijlmerpark Theater komt op het Anton de Komplein, in Amsterdam-Zuidoost, heeft het college van burgemeester en wethouders besloten. De gemeente Amsterdam investeert 25 miljoen euro in het nieuwe theater, dat een oppervlakte krijgt van 4.600 vierkante meter. Het nieuwe gebouw krijgt meerdere zalen, repetitieruimtes, plekken voor makers, en horeca op een prominente plek in de Amsterdamse Poort.

Stadsdeel Zuidoost groeit snel, maar de culturele voorzieningen bleven lange tijd achter. De afgelopen jaren heeft de gemeente Amsterdam flink geïnvesteerd om die achterstand in te halen, zowel in makers als instellingen en huisvesting. De bouw van een nieuw en groter theater is een logische volgende stap.

Koning Willem-Alexander hield een toespraak bij de uitreiking van de prijs voor de Vrije Schilderkunst. Hierin sprak hij over kunst en AI. Kunst is wezenlijk voor wie we zijn. In deze tijd van grote turbulentie en onzekerheid in de wereld kan kunst ons helpen om houvast en betekenis te vinden. Troost en moed. Verwondering en inspiratie. En misschien wel het allerbelangrijkst: verbinding met elkaar. Ieder mens hunkert daarnaar. Dat verlangen kan AI nooit vervangen.

Immersive experiences (IX) zijn ervaringen waarin digitale en fysieke elementen samenkomen tot rijke, zintuiglijke belevingen. De Nationaal Groeifonds-call CIIIC Kern financiert onderzoeksprojecten van 1,5 tot 2 jaar waarin onderzoeksorganisaties samen met mkb-partijen en/of publieke organisaties onderzoek doen naar het verantwoord en effectief toepassen en inzetten van deze immersive experiences. Hiervoor is 5 miljoen euro beschikbaar.

CIIIC Kern financiert vraaggestuurd praktijkgericht onderzoek gericht op het toepassen en inzetten van immersive experiences (IX) in het mkb en/of de publieke sector.  Deze ervaringen bieden namelijk kansen binnen diverse sectoren van de creatieve en culturele industrie en kennisinstellingen tot domeinen als veiligheid en gezondheid. Een voorbeeld zijn IX-toepassingen in musea waar bezoekers ondergedompeld worden in digitale varianten van klassieke schilderijen door gebruik van licht, geluid en beweging. 

Het is een groot gemis dat Flevoland geen hbo-opleiding voor kunst heeft. Dat vinden althans cultureel centrum De Kubus en de gemeente Lelystad. Daarom is De Kubus een samenwerking aangegaan met kunstacademie ArtEZ in Zwolle om Lelystadse jongeren enthousiast te maken voor een kunstopleiding. Tijdens een 8-weekse vooropleiding maken ze kennis met theater, film, schrijven en presenteren. De vooropleiding is eenmalig betaald door de gemeente Lelystad. 

"In Flevoland heb je überhaupt geen kunstacademie, dus als je hier woont dan krijg je een kunststudie over het algemeen niet aangeboden op je school als mogelijke optie", legt theaterdocent van De Kubus Marjolein Verschuuren uit. "Dus je moet echt naar een andere provincie om dat te kunnen doen en die drempel is best wel hoog. Om die drempel te verlagen is het idee van deze vooropleiding in Flevoland bedacht."

Het John F. Kennedy Center for the Performing Arts in Washington sluit vanaf 4 juli voor twee jaar de deuren voor een grootschalige renovatie. Dat kondigde de Amerikaanse president Donald Trump in de nacht van zondag op maandag aan op Truth Social. Volgens Trump is de sluiting noodzakelijk om het cultuurcomplex te veranderen van een „vermoeid en vervallen centrum” in „de beste uitvoerende kunstinstelling in zijn soort”. 

De aankondiging komt na maanden van onrust rond het Kennedy Center, dat sinds de terugkeer van Trump in het Witte Huis wordt geteisterd door annuleringen en boycots. Ook bemoeide Trump zich openblijk met de programmering. Die koers leidde tot een uittocht van artiesten en publiek. 

Op vrijdag 16 januari werd het Galerie Pouloeuff Stipendium voor de vierde keer uitgereikt. Oud-exposanten van Galerie Pouloeuff konden tot en met 1 november 2025 een projectvoorstel indienen voor een residentieplek en -periode in Nederland. Drie juryleden selecteerden uit alle inzendingen drie kunstenaars voor een nominatie voor het Galerie Pouloeuff Stipendium 2026. De genomineerden Yawen Fu, Elise van Staveren en Vaida Valanciunaite presenteerden op vrijdag 16 januari hun voorstel persoonlijk aan de jury. Op basis van deze presentaties wees de jury vervolgens Yawen Fu aan als winnaar. 

Op 31 januari  vond de aftrap plaats van het feestelijk openingsweekend van het nieuwe Warenhuis in het centrum van Oss. De deuren van dit nieuwe culturele hart van de stad waren eerder deze maand al geopend, maar nu wordt de opening uitgebreid en officieel gevierd. “Het Warenhuis is een plek voor iedereen die iets nieuws wil ontdekken, anderen wil ontmoeten of gewoon gezellig wil rondneuzen” vertelt Jack van Lieshout, programmamaker bij het Warenhuis. “We hopen dat het een laagdrempelige ontmoetingsplek wordt waar mensen zich welkom voelen.”

In een tijd waarin informatie en kennis steeds belangrijker worden, is de bibliotheek van onschatbare waarde. Het kabinet wil dat iedereen toegang heeft tot een volwaardige bibliotheek. Om dit te garanderen wordt de Bibliotheekwet aangepast en komt er een zorgplicht voor de gemeenten en Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Hiervoor is per jaar 60 miljoen euro beschikbaar. De gewijzigde wet gaat nu naar de Tweede Kamer voor de wetsbehandeling, eerder had de Raad van State geen opmerkingen bij het wetsvoorstel.

Minister Moes van Onderwijs Cultuur en Wetenschap: “Bibliotheken zijn niet alleen plekken waar boeken worden uitgeleend, ze vormen het hart van de lokale gemeenschap en stimuleren leven lang leren. We willen dat iedereen naar de bibliotheek kan. Dat doen we door een zorgplicht aan de bibliotheekwet toe te voegen. Zo kunnen bijvoorbeeld ouders boeken vinden om thuis voor te lezen. En kunnen ouderen een computercursus volgen of elkaar vinden voor een kopje koffie.’’

Tien jonge Helmondse kunstenaars maken indruk met hun tentoonstelling in De Cacaofabriek. Op het eerste gezicht lijkt hun kunst behoorlijk persoonlijk, maar ze spreken zich wel degelijk uit over wat er in de samenleving speelt. De kunstenaars in de expositie ‘Space Between Frames’ maken deel uit van het Helmondse New Colors Collective. De jonge groep - ze zijn overwegend twintigers - is kleurrijk in meerdere opzichten. Zo gebruiken ze schilderkunst, fotografie, make-up art, installaties, performance en workshops als middelen, en ze schuwen ook vaak letterlijk de kleur niet.