Zoek bijvoorbeeld naar een activiteit of pagina

“Oh, en dan is er nog iets.”

Het ontwerp voor het affiche lag al een tijdje op tafel, als een puntje van discussie.

Ik keek uitnodigend en welwillend naar de overkant, maar mijn maag zag de bui hangen.

“De kleur van de grond.”

Wat is daar mee, dacht ik.

“Het is te donker, te somber. Het lijkt te veel op modder”.

Ik voelde iets van zuur opkomen.

“De wethouder is bang dat de mensen gaan denken, als ze straks dit affiche zien, dat wij met modder gaan gooien naar de boeren.”

Ik reikte naar mijn glas water.

“En trouwens, het lijkt op klei, deze grond. En dat klopt niet. Wij zitten hier op het zand”.

Rustig slikte ik door.

Vooral de laatste decennia, niet toevallig het era van de neoliberalen, wil men graag dat de kunstenaar zich als een ondernemer gedraagt, lees: de eigen broek ophoudt. Net als gewone middenstanders of multinationals (alhoewel die laatsten natuurlijk regelmatig in het zadel worden geholpen door Rutte c.s., maar dat terzijde). Dat idee gaf vooral gedoe, lieve kinderen, vanaf het moment dat staatssecretaris Rick van de Ploeg het begrip ‘publieksbereik’ in de mond nam. Het effect van kunst moest meetbaar worden vastgelegd. Aanvankelijk ging het nog vriendelijk om prestatieafspraken, intussen is het smart-invullen van een of ander impactcanvas van meer belang dan een goed, artistiek plan. Dan kan de ambtenaar in kwestie die eigenlijk niks met kunst heeft in elk geval het budget verantwoorden, want geld is niet gratis en de sommetjes moeten wel kloppen natuurlijk. Ofwel, meten is weten en als je het niet meer weet, kun je het altijd nog meten. (Genoeg nu, brommende oude man.)

Creatief brein

Maar een kunstenaar hóeft zich niet als een ondernemer te gedragen. Een kunstenaar ís namelijk een ondernemer: iemand met een idee die dat gaat uitvoeren. Een kunstenaar is behept - gave en handicap ineen - met een creatief brein. Een hersenpan die altijd schept. Telkens weer, telkens anders. Een kunstenaar heeft altijd een idee. Om werkelijke waanzin te voorkomen, weet een kunstenaar dat rusteloze brein maar beter tegemoet te komen door lucht te geven aan die ideeën en ze simpel uit te voeren en hup, voor je het weet, heeft de kunstenaar alweer iets ondernomen. Of een nieuw idee gekregen.

Waarschijnlijk omdat dit scheppende proces continu en vanzelf verloopt - natuurlijk dwangmatig - en steeds vanuit de kunstenaar zelf start, ontstaat er vaak een soort koudwatervrees op het moment dat zomaar iemand anders de kunstenaar iets vraagt te bedenken of te maken. Oei, een impuls van buitenaf. Hoedt u voor opdrachtgevers. Die willen vast iets van je. Opdrachtgevers en subsidiënten hebben namelijk niet alleen middelen, ze hebben ook een vraag en hoe gaat de kunstenaar daar dan mee om. Die heeft immers niet per se een vraag nodig om aan een aanbod te komen. Die maakt uit zichzelf al.

'Een kunstenaar ís namelijk een ondernemer: iemand met een idee die dat gaat uitvoeren.' Peter Dictus

Niet betaald

Dat gegeven - het aanbieden zonder vraag - maakt de kunstenaar ook kwetsbaar. ‘Hoezo betalen? Jij doet dit toch zo graag, het is toch je passie?’ Denk aan Bril Bernhard die Chef’Special gratis wilde boeken op zijn racebaan. De pandjesbaas sluit met zijn belediging naadloos aan op de houding van de meeste mensen in dit land. Bij de tweede kamerverkiezingen publiceerde De Volkskrant een lange lijst van politieke thema’s, gerangschikt naar de prioriteiten van de kiezers. Kunst stond stijf onderaan. “Het zit heel diep in de Nederlandse cultuur, het is ook een effect van het calvinisme om te denken: alles wat franje is, dat hebben we niet nodig.” (Museumdirecteur Jacqueline Grandjean:, Volkskrant, 10 september 2021). Zie hier, de staat van kunst en cultuur: de linkse hobby die niet betaald hoeft te worden.

Door dit soort diepgewortelde, breed gedeelde misvattingen, om niet te zeggen: door de collectieve minachting die voor kunst en cultuur vaak zo lekker makkelijk wordt geventileerd, zelfs door beleidsmakers en politici, levert het werken in opdracht voor de kunstenaar een soms akelig spanningsveld op, met volop argwaan en wantrouwen. Of het nou om de overheid of het bedrijfsleven gaat. Gaat de betalende partij bepalen dan wat de kunstenaar moet maken? Waar blijft dan de vereiste vrijheid? Is kunst te koop, op bestelling leverbaar? Er zijn kunstenaars die hier uitstekend mee overweg kunnen. Er zijn er ook die zo’n ‘vraag uit de markt’ als een pact met de duivel zelf zien.

Maak je de vraag van de ander eigen

Zeker als het gaat om de goede zaak - zoals een belangrijke maatschappelijke kwestie - lijkt mij de vraag van de ander in beginsel gewoon een legitieme uitnodiging om je creativiteit in te zetten. Als variant op de eigen, natuurlijke drang om te scheppen. Oké, de noodzaak komt niet uit je zelf, maar dat kan nog komen. Het enige wat je als kunstenaar moet doen is de vraag van de ander eigen zien te maken. Dat betekent dat je je moet verdiepen in de materie van die ander, op zoek moet gaan naar jouw eigen fascinatie, belang of opvatting in de thematiek van de potentiële opdrachtgever. Niet meer en niet minder.

Bewaak je grens

Je moet ervoor zorgen dat het jouw vraag wordt en dat het jouw vraag blijft, zodat het ook deze keer jouw onderneming is. Dat vergt niet alleen een verplaatsing in de vragende partij, maar ook een voortdurende oplettendheid. Vooral aan de voorkant, zoals dat in bepalende kringen heet. Zorg dat je zo snel mogelijk te weten komt wat de vragende partij precies van je vraagt en onder welke voorwaarden. Zorg daarbij dat je vrijheid beschermd blijft; geborgd, heet dat in diezelfde entourage vaak. Leg je bevindingen en opvattingen desnoods vast in een een overeenkomst. Geef je grenzen aan en bewaak ze.

En ja, maken in opdracht betekent soms dat je met zevenentachtig betrokkenen in discussie bent. Dan weer langs de lijnen van de inhoud, naar goed Haags gebruik, dan weer over hoofdzaken als de kleur van de grond op het affiche van de voorstelling. Zorg dat je die wint. Zodat zij vragen en jij draait.

Bureau Pees

Peter Dictus is schrijver, theatermaker en artistiek en zakelijk leider bij productiehuis Bureau Pees. Bureau Pees gaat geregeld aan de slag met urgente thema’s die spelen in onze samenleving. Soms in opdracht en soms vanuit eigen initiatief en persoonlijke betrokkenheid bij een thema.

Peter Dictus organiseert samen met Kunstloc Brabant een verdiepende bijeenkomst voor Brabantse makers over het al dan niet werken in opdracht bij maatschappelijke vraagstukken. 

Meer informatie over het CAB-Café

Peter Dictus

Schrijver, theatermaker en artistiek en zakelijk leider bij productiehuis Bureau Pees

Opdrachtgeverschap

Nieuwe talenten voor TalentHub Next

Acht frisse, genre-overstijgende visuele makers zijn geselecteerd voor het Playgrounds Next talentprogramma, onderdeel van TalentHub Brabant.

7 mei 2024
Nieuwe talenten voor TalentHub Next

De Kunstopdracht editie 2024 | Ontwerpopdracht BrabanDish

Talentontwikkelingstraject voor jonge makers die willen werken in het publieke domein. Één van hen krijgt de ontwerpopdracht BrabanDish.

11 april 2024
De Kunstopdracht editie 2024 | Ontwerpopdracht BrabanDish

Dirk Dobber ligt in een rode zwembroek in het park (ook als het regent)

De keramische creatie van Bobbi Cleij heeft een plek gekregen in Breda als resultaat van De Kunstopdracht.

30 maart 2024
Dirk Dobber ligt in een rode zwembroek in het park (ook als het regent)

Nieuwe projecten mét verbeeldingskracht in Van Gogh Nationaal Park

Kunstloc stimuleert deelnemers aan de Van Gogh Nationaal Park Academie om een kunstenaar in te zetten.

8 december 2023
Nieuwe projecten mét verbeeldingskracht in Van Gogh Nationaal Park

12 studenten ontwerpen buitenkunst voor Festival Kaapstad

ArtCoDe studenten werken bij Studio Public Space aan een kunstopdracht in de openbare ruimte.

7 december 2023
12 studenten ontwerpen buitenkunst voor Festival Kaapstad

Pilot: Waardevol Werkgeverschap

Ruimte bieden aan directeuren, zakelijk leiders en opdrachtgevers bij het scherp krijgen van hun waarden om beweging te krijgen in fundamentele vragen.

20 september 2023
Pilot: Waardevol Werkgeverschap

Tonnen staal zorgen voor sympathieke uitstraling; kunstwerk Gerard Philips brengt Eindhoven nieuwe inspiratie

Een kunstwerk waarin het verleden, heden én de toekomst samenkomen; dat is het nieuwe, gigantische bustebeeld van Gerard Philips in Eindhoven.

31 juli 2023
Tonnen staal zorgen voor sympathieke uitstraling; kunstwerk Gerard Philips brengt Eindhoven nieuwe inspiratie

Bobbi Cleij ontwerpt groot keramiek kunstwerk voor Boeimeerpark

Bobbi Cleij is de winnaar van De Kunstopdracht 2022/23. Zij gaat een kunstwerk ontwerpen voor het Boeimeerpark in Breda.

21 juni 2023
Bobbi Cleij ontwerpt groot keramiek kunstwerk voor Boeimeerpark

Bobbi Cleij wint De Kunstopdracht 2022/2023

Bobbi Cleij wint ontwerpopdracht voor kunstwerk in het Bredase Boeimeerpark.

31 januari 2023
Bobbi Cleij wint De Kunstopdracht 2022/2023

Drie jonge makers gekozen voor schetsontwerp kunstwerk Boeimeerpark

Felipe van Laar, Bobbi Cleij en Fenna Koot zijn gekozen om een schetsontwerp te creëren voor een permanent kunstwerk in het Bredase Boeimeerpark.

29 november 2022
Drie jonge makers gekozen voor schetsontwerp kunstwerk Boeimeerpark

Winnaars opdracht Kaapstad bekend

15 studenten van Fontys namen deel aan een talentontwikkelingstraject. Twee krijgen nu een opdracht bij festival Kaapstad.

12 juli 2022
Winnaars opdracht Kaapstad bekend

Kunstopdracht talentontwikkeling 2022

Vijftien studenten van de opleiding ArtCoDe volgen vijf weken workshops en ontwerpen concept voor festival Kaapstad.

31 mei 2022
Kunstopdracht talentontwikkeling 2022

Column: U vraagt, wij draaien 

Peter Dictus, schrijver, theatermaker en artistiek en zakelijk leider bij productiehuis  Bureau Pees, over makers en werken in opdracht.

16 september 2021
Column: U vraagt, wij draaien 

Kunst in school

Adviestraject tentoonstellingen van makers voor basisscholen.

18 mei 2021
Kunst in school

Zeggingskracht: kunst geeft leven aan Bossche herdenkingsplaats

Gemeente Den Bosch selecteert samen met bewoners een kunstwerk van Anne Wenzel als symbool van vrijheid.

1 september 2020
Zeggingskracht: kunst geeft leven aan Bossche herdenkingsplaats

Ontdek, speel, spiegel: nieuw kunstwerk Helmond

Kunstenaar Marieke Vromans: “Dit werk verbeeldt een stuk gereedschap met een ziel.”

16 juni 2020
Ontdek, speel, spiegel: nieuw kunstwerk Helmond

Maatschappelijke trends en de onmisbare blik van de kunstenaar

Sectoren bundelen hun krachten op zoek naar innovatieve oplossingen. Welke rol kan de kunstenaar spelen in deze vraagstukken?

26 oktober 2017
Maatschappelijke trends en de onmisbare blik van de kunstenaar

De waarde van Kunst tussen water en Bosch

Over het samenbrengen van domeinen, de bijzondere samenwerking tussen verschillende partijen en de vraag: 'Kunnen wij ons eigenlijk nog natuurmens voelen?

20 september 2016
De waarde van Kunst tussen water en Bosch

Boom- en plantenkwekers, kunstenaars en ontwerpers slaan de handen ineen

Langs de N65 tussen Den Bosch en Tilburg zijn veel boom- en plantenkwekerijen gevestigd die op hulp krijgen van de creatieve ontwerp- en denkkracht van kunstenaars en ontwerpers.

8 maart 2016
Boom- en plantenkwekers, kunstenaars en ontwerpers slaan de handen ineen