Kunstenaar Nieke Koek werkt samen met patiënten in ziekenhuizen. Ze zoekt met hen naar het gevoel bij hun pijn. Deze lichamelijke beleving vertaalt ze met hen naar een concreet object van klei. “Ik ontrafel met hen de pijn”. In 2025 ontving ze een Europese beurs van €8.000 via het CultureAndHealthPlatform, waar Kunstloc partner in is. Ze deelt wat de beurs haar heeft gebracht.
Geschreven door Simone Vos
“Ik heb zo min mogelijk uitgedachte ideeën voorafgaand aan een project, ik ontdek graag in gesprek met de ander waar de behoefte ligt. Juist het blanco ergens ingaan, werkt heel goed”, vertelt Nieke. “Daarbij vind ik het belangrijk om met wetenschappers en zorgprofessionals te werken, want die verbinding hoort erbij voor mij.”
Temperatuur van je gevoel
“In 2018 heb ik bij het Amsterdam UMC mijn eerste project gedaan. In de wachtruimte van het revalidatiecentrum. Ik had een heel groot plan, maar dat lukte niet meteen. Met een kleine subsidie ben ik toen begonnen. Daar vroeg ik patiënten of ze een stukje van hun ziekteproces wilden delen. Als ze last van hun been hadden, dan vroeg ik hoe dat voelde. Wat de temperatuur van dat gevoel was, of het wilde bewegen.
Allemaal vragen die ze normaal nooit krijgen daar. Soms werden mensen emotioneel, soms waren ze erna minder gespannen. ‘Wow, volgens mij hebben we iets te pakken’, dachten we toen. Ik ging verder samenwerken met Kunstzaken van het ziekenhuis en heb op de Oncologie ook een traject gedaan.”
Lichamelijke beleving
In het traject op de Oncologie kwam Nieke in aanraking met patiënten op de palliatieve kankerafdeling. De patiënten kwamen bij haar op het atelier, of als dat niet ging, kwam ze bij hen langs. Ze zocht met hen vooral naar het gevoel bij hun pijn; de lichamelijke beleving ervan. Daar maakte zij na materiaal- en vormonderzoek een concreet object van. “Een doek met geborduurde textiel, een werk met een metalen frame, een schaal van leem, wat maar paste bij de persoon en het gevoel.”
“Er gebeurt echt iets in dat proces, dat vind ik zo bijzonder. Ontspanning voor het lichaam en het hoofd, dat is echt mooi om mee te maken. Eigenlijk ontrafel of pak ik het lichamelijke gevoel uit met de persoon tegenover me. Als je maar de juiste vragen stelt”, deelt ze.
Thema Pijn
“Toen de oproep voor deze werkbeurs langskwam, paste die perfect bij mijn werk. Ik wilde graag meer projecten in de zorg doen en had daarbij het thema Pijn in mijn hoofd. Dat is een interessant gegeven, het heeft zoveel connotaties en mensen denken te weten wat de ander bedoelt met pijn. Terwijl het voor iedereen anders is”, zegt ze.
“Het leek mij mooi om met Frank, een pijnspecialist in het Amsterdam UMC die ik al kende, een project te doen rondom pijn. Dat wilde hij ook en zo is onze samenwerking begonnen en de brief geschreven voor de beurs. Het idee was om een plek te creëren in het ziekenhuis waar patiënten langs konden komen en ik hun lichamelijke beleving vertaalde naar een vorm in klei.”
Het meemaakatelier van Nieke Koek
Atelier in ziekenhuis
“Het uitgangspunt van mijn mobiele werkplaats ‘MeeMaak atelier’ was dat ik iets zou maken met de patiënt, terwijl we in gesprek waren. De patiënt nam de vorm die we maakten mee naar de afspraak met Frank en daar ontstond weer een ander gesprek. Mensgericht werken in zo’n systemische wereld is zo belangrijk namelijk.”
“Het mooie van dat atelier midden in het ziekenhuis was dat er allerlei verschillende soorten mensen langskwamen. De patiënten van de pijnpoli waren best lastig te benaderen omdat het privacy technisch niet zo makkelijk gaat. We hebben er gelukkig toch een heel aantal kunnen benaderen. Maar ook de koffiedame en de partners van de patiënten kwamen bij me. Iedereen die wilde, mocht gaan zitten."
Een lange pijn
Samen onderzoeken wat pijn precies is, hoe dat voelt, eruitziet en zich laat vertalen in klei, bleek heel waardevol. Zo had één patiënt een lange kleivorm meegenomen naar Frank. Op basis daarvan hebben ze een nieuw behandelplan opgesteld, omdat hij niet wist dat die pijn zo lang was. “Dat is echt bijzonder toch?”, zegt Nieke.
Een patiënt vertaalt haar pijn naar een object van klei
Nieke Koek vertaalt met patiënten hun pijn naar objecten van klei
Nieuwe financieringsvormen
De werkbeurs was fantastisch voor mij. Het contact met alle mensen die ik heb ontmoet, maar het gaf ook een impuls om nieuwe financieringsbronnen aan te trekken. Amsterdam UMC heeft financieel bijgedragen, ik heb een crowdfunding erbij opgezet. Zo’n werkbeurs geeft dan extra stimulans merk ik. Als je het ene wint, gaat de ander ook sneller mee.
Het MeeMaak atelier reist nu verder naar andere ziekenhuizen en locaties en dat is zo waardevol. Ik hoop dat ik hier nog een heel aantal jaren mee door mag gaan en dat er steeds meer structurele financiering komt voor projecten als deze.”
Amsterdam UMC deelt over Nieke: “We beschouwen haar praktijk als waardevolle bijdrage aan de innovatie binnen de zorg. Ze weet haar unieke artistieke benadering in te zetten om de lichamelijke beleving van patiënten op een tastbare, verbeeldende manier zichtbaar te maken.’
Onderzoek naar kunst en je gezondheid
In 2019 verscheen het baanbrekende rapport ‘What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review’. Dit rapport vat wereldwijd bewijs samen over de rol van kunst bij het verbeteren van gezondheid en welzijn. Het bevat bijna 1000 verwijzingen naar artikelen en boeken. Eén daarvan is een pilotstudie uit 2018, waarvan een artikel is opgenomen in het tijdschrift ‘The Arts in Psychotherapy’. Deze studie onderzocht of kunsttherapie kan helpen bij het verwerken van trauma's.
Net als bij het project van Nieke werd in deze studie, met behulp van verbeeldingskracht, de verbinding gelegd tussen de lichamelijke klachten en hoe iemand die klachten ervaart. De belangrijkste resultaten waren positief: deelnemers hadden minder last van nare gevolgen van hun trauma, zoals negatieve gevoelens en pijn.
Dit komt overeen met wat Nieke beschrijft: de therapie zorgt voor ontspanning in het lichaam en in het hoofd. Het MeeMaak atelier voegt daar nog een extra effect aan toe. De kleivormen helpen ook tijdens gesprekken tussen arts en patiënt.
Europees project
Kunstloc is een van de Europese partners in het CultureAndHealth-platform. Dit platform sluit aan bij de ambitie van Kunstloc Brabant om cultuurparticipatie te vergroten, de gezondheidskloof te dichten en kunst en cultuur te integreren in de publieke gezondheid, welzijn, sociaal domein en de zorg.
De rol van Kunstloc Brabant in dit Europese project bestaat onder andere uit:
- Het organiseren en begeleiden van nationale werkbeurzen
- Verspreiden/communiceren Europese call voor werkbeurzen en reisbeurzen
- Bijdragen aan (inter)nationale zichtbaarheid van de kunstenaars in dit werkveld door kennisdeling en voorbeelden uitlichten via onze eigen kanalen en de Europese database
The Culture & Health Platform is an initiative of Culture Action Europe and is co-funded by the European Union.
Meer weten over deze werkbeurs?
Neem gerust contact met mij op:
