Best practice digitale transformatie: De Bredase tuinen der Lusten van KOP

Ontwikkelplek voor startende kunstenaars

Stichting KOP is de afkorting voor Kunstenaars Ontwikkel Platform. Ze helpt startende, professionele makers in de eerste jaren na hun afstuderen. KOP biedt opdrachten, coaching, kennis en een netwerk en helpt zo de startende makerspraktijk te versterken. Op die manier functioneert KOP als een springplank voor een nieuwe generatie kunstenaars. Belangrijke pijlers die KOP daarbij in acht neemt zijn participatief werken, publieksinteractie en grootschalig werken. Daarom ontwikkelt ze vaak programma’s die zich afspelen in de openbare ruimte; buiten de muren van musea en galeries.  

Een zomer vol lusten in Breda

De zomer van 2024 in Breda stond in het teken van De tuin der lusten van Jheronimus Bosch. De opdrachtgever van dit meesterwerk was hoogstwaarschijnlijk graaf Engelbrecht II van Nassau. Hij was een van de grondleggers van de Bredase Nassaudynastie waaruit, via prins Willem van Oranje, het huidige Nederlandse koningshuis is ontstaan.

Verschillende instellingen in Breda organiseerden in 2024 activiteiten rondom het thema De tuin der lusten. In het Stedelijk Museum Breda was bijvoorbeeld de tentoonstelling De Lusten van Engelbrecht te zien met werk van verschillende hedendaagse kunstenaars. Eelco Brand, Margit Lukács & Persijn Broersen, SMACK en Floris Kaayk brachten het iconische drieluik op een nieuwe manier tot leven, van digitale paradijzen tot een game-achtige afdaling naar de hel. 

Jonge kunstenaars in de openbare ruimte

In samenwerking met Royal Roots – een meerjarig programma gericht op het versterken van de (inter)nationale positie van Breda – het Stedelijk Museum Breda en Breda Marketing bracht KOP De tuin der lusten naar de openbare ruimte. Met het bekende schilderij van Bosch als uitgangspunt daagde KOP startende kunstenaars uit om in een viertal tuinen in de binnenstad een artistieke interventie te doen. Vijf kunstenaars kregen de opdracht om een combinatie van nieuw en bestaand werk te plaatsen op de geselecteerde locaties. KOP selecteerde bewust kunstenaars uit verschillende disciplines. Eén van de kunstenaars ging specifiek aan de slag met interactieve elementen in de vorm van augmented reality. 

Belangrijke doelstellingen die KOP najaagt bij dit project waren onder andere het aanbieden van een talentontwikkelingsproject voor jonge kunstenaars en het vinden van aansluiting bij de programmering van het Stedelijk Museum Breda. Ook wilde ze de presentatiemethoden voor kunst in de openbare ruimte onderzoeken en kunst toegankelijk maken voor diverse bezoekers door analoge én digitale werken te presenteren. Tot slot sloot het inbrengen van een digitaal element in de tentoonstelling goed aan bij de wens van de Gemeente Breda om de stad te profileren als plek waar innovatieve technologie ontwikkeld wordt. 

Struinen door Bredase tuinen met Augmented Reality

Het ontwikkeltraject dat KOP aan de geselecteerde kunstenaars aanbood, resulteerde in een tentoonstelling die van 19 juli t/m 25 augustus 2024 te zien was op vier plaatsen: de museumtuin van het Stedelijk Museum Breda, de binnentuin van Nieuwe Veste, het Begijnhof en de Willem Merkxtuin. De deelnemende kunstenaars waren: Renée Bus, Freek van Zoest, Matunda Groenendijk, Silke Riis en Britte Koolen. Renée, Silke en Britte creëerden twee- of driedimensionaal werk, terwijl Matunda en Freek zich focusten op digitale immersive storytelling. 

In het kader van de digitale transformatie is vooral het werk van Matunda Groenendijk en Freek van Zoest waardevol om op in te zoomen. Voor De Bredase Tuinen der Lusten ontwikkelden zij digitale wezens die via augmented reality op je telefoon tot leven komen. Freek tekende de wezens en Matunda verwerkte ze tot augmented reality. Deze wezens bevolken de tuinen waarin het werk van de andere drie kunstenaars te zien is en nemen je mee op een reis langs de hemel, aarde en hel. 

Doordat de wezens pas tot leven komen als je ze activeert via je telefoon, voegden Matunda en Freek een nieuwe digitale laag toe aan de tentoonstelling. De bezoekers keken niet alleen naar de real-life kunstwerken in de tuinen van Breda, maar ze beleefden de tuinen ook op een andere manier via het scherm van de eigen telefoon waarop de wezens van Freek en Matunda zichtbaar werden. De verbeelding van de bezoekers werd zo geactiveerd. Geprikkeld door de fantasiewezens van Freek en Matunda vroeg je je al snel af welke andere wezens er nog meer in de tuinen zouden kunnen leven en op welke manier zij zich zouden verhouden tot de kunstwerken van Britte Koolen, Renée Bus en Silke Riis.

Over zijn deelname aan het project zegt Freek van Zoest in Ruimtemakers: 

“Stichting KOP heeft in 2024 mij de kans gegeven om samen te werken met vier andere kunstenaars om de Bredase Tuinen der Lusten vorm te geven. De opdracht sloot erg goed aan op onze kunstpraktijken, zowel bij mij, als de andere kunstenaars. Stichting KOP organiseerde een meeting met David Bade die ons rijke tips gaf om het project te laten slagen.”

Hoe nu verder?

In het verslag van KOP's activiteitenprogramma uit 2024 onderschrijft Stichting KOP de noodzaak van verdere digitalisering. Dat uit zich niet alleen in het begeleiden van kunstenaars die werk maken in het digitale domein, maar ook in de manier waarop de organisatie zelf digitale middelen implementeert. Directeur Meike Veldhuijsen woonde in 2024 een vierdaagse training bij over Digitaal Leiderschap van DEN | Digitaal kennisinstituut cultuur & digitale transformatie. Voor KOP leverde dit waardevolle inzichten op, zoals de noodzaak om te investeren in een centrale database voor de community – als kennisbank, wensput en geheugen van KOP. Ook werd duidelijk dat het potentieel en de waarde van de KOPcommunity makkelijk wordt onderschat. Daarom is het voor de organisatie van belang om scherp te krijgen wie de baathebbers van KOP zijn: kunstenaars, partners, opdrachtgevers, en andere betrokkenen. De training benadrukte bovendien dat KOP haar verbindende rol en het succes van haar werkwijze sterker mag claimen, ook digitaal.

Verder organiseerde KOP op 8 november 2024 een ontwerpsessie in het kader van de doorontwikkeling van de KOPcommunity. Uit die sessie bleek onder andere dat de inzet van meer digitale middelen zou kunnen helpen bij het versterken van de KOPcommunity, bijvoorbeeld door het opzetten van een fysieke én digitale ontmoetingsplek. Ook werd een aantal bouwstenen voor 2025 geformuleerd zoals het creëren van een digitale wensenput & database en een online omgeving waar leden hun wensen, ideeën en aanbod kunnen delen en terugvinden. In de toekomst zal Stichting KOP daarom blijven werken aan verbetering van de eigen digitale transformatie en in het verlengde daarvan het beter kunnen begeleiden van kunstenaars die digitale of online werken maken.