Best practice digitale transformatie: Digital Explorers van Witte Rook

Platform voor onderzoek, experiment en reflectie

Witte Rook is een platform voor onderzoek, experiment en reflectie in Breda. De kunstenaars waarmee Witte Rook werkt krijgen tijd, ruimte en context om na te denken over de eigen kunstpraktijk en worden uitgenodigd te reflecteren op maatschappelijke vraagstukken. In langlopende projecten worden deze vraagstukken door kunstenaars vanuit verschillende perspectieven belicht. De eigen stem van de kunstenaar is daarbij cruciaal. Het vertrekpunt van kunstenaars is de lokale omgeving, zoals de historie van de stad en streek, het erfgoed, de publieke ruimte en de gemeenschappen, bewoners en gebruikers die hiervan deel uitmaken. Zo verbinden kunstenaars het lokale vraagstuk gecombineerd met hun eigen verhalen, aan universele onderwerpen.

Het ontstaan van Digital Explorers

In 2021 start Witte Rook met het onderzoekstraject Entrepot dat gaat over digitalisering in de kunst. Centraal staan de vragen: ‘Hoe kunnen kunstenaars digitale ruimte innemen en welke rol kunnen wij als beeldende kunstorganisatie daarin spelen?’ Het onderzoek resulteert in tien interviews met kunstenaars en vertegenwoordigers van verschillende organisaties die gepubliceerd worden op de website van Witte Rook. Onderwerp van de gesprekken zijn de uiteenlopende artistieke praktijken en strategieën met betrekking tot digitale kunst en mediakunst gebaseerd op de onderwerpen: ethiek, archivering, zichtbaarheid en allocatie. 

Gedurende het onderzoek ontdekt Witte Rook dat ze zich goed kan vinden in de idealen van de digitale kunstcommunity. Allebei hebben ze het delen van kennis en de zorg voor het behoud van (kunst)werken hoog in het vaandel staan. Zorgdragen voor deze waarden zien ze als een gedeelde verantwoordelijkheid. Daarnaast is Witte Rook geïntrigeerd door het experiment en de strategieën waarbij het digitale eigenaarschap ter discussie wordt gesteld – en niet als NFT wordt gedeponeerd. 

Een van de resultaten die het onderzoekstraject Entrepot in gang heeft gezet, is de start van het project Digital Explorers. Het project heeft als uitgangspunt dat digitale kunst een onmiskenbaar onderdeel is van de kunstgeschiedenis, maar met ruimte voor nieuwe inzichten en methoden. Het is de wens van Witte Rook om dat inzicht met anderen te delen door te vertellen hoe het digitale artistieke proces deel uitmaakt van een grotere ontwikkeling in de kunst en maatschappij. 

In de woorden van artistiek leider Esther van Rosmalen: “Uiteindelijk gaat het altijd over het proces, en juist het proces is van belang in de hybride residencies waar het online en onsite elkaar beïnvloedt.”

Digitale ontdekkingsreizigers

Digital Explorers gaat niet over technologie, maar over een andere manier van denken over kunst. Hoe kan kunst zich manifesteren met behulp van digitale middelen? Witte Rook beschouwt de online ruimte als onderdeel van de publieke ruimte. De laatste heeft alleen andere regels en gebruiken. De digitale wereld biedt veel mogelijkheden, maar brengt ook uitdagingen en gevaren met zich mee. Zelfs politiek en oorlogvoering zijn afhankelijk van digitale middelen. Het is niet langer de vraag óf we willen dat ons leven deel uitmaakt van de digitale wereld; het gaat erom hóe en daarvoor hebben we kunstenaars, ontwerpers, schrijvers, denkers – ofwel ‘digital explorers’ – nodig om een verschil te maken.

De eerste digitale residenten bij Witte Rook

Digital Explorers is een project in de vorm van een digitale residency dat plaatsvindt op het digitale platform common.garden. Het platform is opgezet door kunstenaar Constant Dullaart, een activitistische mediakunstenaar. Dullaart zet de common.garden op om digitale ontmoetingen en uitwisselingen te faciliteren. Daarbij verzamelt hij met opzet geen data zodat het platform veilig is voor de gebruikers.  

In 2024 zijn er twee deelnemers aan Digital Explorers: kunstenaar Gabey Tjon a Tham en kunstcollectief Studio KASBOEK. Tijdens hun residency onderzochten zij hoe de hoe de digitale methodes invloed hebben op hun werk en welke betekenis het heeft om online te werken, ontmoeten en exposeren.

Gabey Tjon a Tham
Gabey Tjon a Tham bijt het spits af van 1 september tot en met 31 oktober 2024. De kunstpraktijk van Tjon a Tham beweegt zich op het snijvlak van beeldende kunst, wetenschap en technologie. Met haar audiovisuele installaties onderzoekt ze de complexe systemen die in de natuur en in onze digitale wereld voorkomen. Hoe beïnvloeden zij elkaar door steeds evoluerende sequenties? De werkperiode bij Witte Rook stelt Tjon a Tham in de gelegenheid om haar lopende onderzoek naar de digitale natuur verder te ontwikkelen. Werken met een ‘specifieke ruimte’ – de common.garden – in het digitale domein, ziet zij als een pluspunt. Het stelt haar in staat om te reflecteren op de fysieke wereld waarin wij ons dagelijks bewegen. Ze experimenteert met een digitaal ecosysteem waarin ze verbindingen maakt tussen menselijke, natuurlijke en kunstmatige spelers. Ze ontwikkelt prototypes die zich manifesteren als audiovisuele werelden en voegt daar verschillende tekstuele reflecties aan toe. Ook nodigt ze bezoekers uit in haar online werkruimte voor een rondleiding of gesprek, maar ook om berichten achter te laten. 

Studio KASBOEK
Studio KASBOEK gaat als tweede een digitale werkperiode bij Witte Rook aan. Van 1 oktober tot en met 30 november 2024 werken ook zij op het virtuele platform common.garden. Het collectief, bestaande uit Cathalijne Postma, Debbie van Berkel en Jojanneke Postma, heeft een diepe fascinatie voor de complexiteit van de waarneming. Om dat te onderzoeken werken ze zowel in de digitale als fysieke wereld, in het verleden en de toekomst en op micro- en macroniveau. Dat levert kunst op die verwondert, nieuwsgierig maakt en de perceptie verrijkt en in beweging brengt. Tijdens de werkperiode bij Witte Rook heeft Studio KASBOEK gewerkt aan het verder ontwikkelen van hun reeds bestaande digitale kunstwerk The Imaginary Entity. Ze ontwikkelden dit werk tijdens een verblijf bij AIR Van Gogh en plaatsen het nu in hun common.garden om erop te reflecteren wat heeft geleid tot een fysieke publicatie. 

Over hun digitale werkperiode bij Witte Rook zegt Studio KASBOEK het volgende: 
“Deze residency heeft ons geholpen om onze eigen praktijk nog beter te begrijpen. We hebben geleerd dat onze kracht ligt in het verbinden van tegenstellingen: fysiek en digitaal, wetenschap en intuïtie, verleden en toekomst. We leven in een tijd waarin alles met elkaar verweven is. Ons werk weerspiegelt die complexiteit. Het gaat om het leggen van verbanden en het creëren van nieuwe perspectieven. Dat spanningsveld is precies waar ons werk ontstaat.”

Hoe nu verder?

Wat begon met één centrale vraag, ‘Hoe kunnen kunstenaars digitale ruimte innemen?’, eindigde met twee digitale residencies. Een belangrijke les is daarbij dat het digitale domein de fysieke realiteit niet uitsluit. Beide werelden zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en vloeien tegenwoordig makkelijk in elkaar over. Waar de fysieke wereld stopt, begint de digitale wereld en andersom. Witte Rook ziet de online ruimte dan ook als wezenlijk onderdeel van de publieke ruimte. 

Voor de toekomst zet Witte Rook zich in om met Digital Explorers een digitale Artist in Residence in te richten dat samenwerking op afstand mogelijk maakt met kunstenaars die beperkt zijn in hun bewegingsvrijheid. Hierbij onderzoeken ze met verschillende partners hoe via digitale technologieën nieuwe vormen van samenwerking, uitwisseling en creatie tot stand komen.