Je kunt pas succesvol samenwerken met het voortgezet onderwijs als je weet hoe het werkveld er precies uitziet. Welke onderwijsniveaus zijn er? Met wie kun je het beste aan tafel zitten? En welke rol heeft cultuureducatie in het voortgezet onderwijs? In dit kennisdossier openen wij deuren. Zodat je de eerste stappen kunt zetten naar een succesvolle samenwerking met het voortgezet onderwijs.

Foto: Ilse Wolf
 

Onderwijsniveaus

Na groep 8 van de basisschool gaan kinderen naar een middelbare school. Dat onderwijs wordt het voortgezet onderwijs (VO) genoemd. Leerlingen op het voortgezet onderwijs zijn gemiddeld tussen de twaalf en achttien jaar oud. Het voortgezet onderwijs bestaat uit verschillende niveaus: 

Praktijkonderwijs (pro)  

In het praktijkonderwijs hebben de leerlingen intensieve begeleiding nodig en meer uitleg. Leerlingen krijgen in kleine groepen les in de vakken van de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Daarnaast zijn er praktijkvakken, zoals zorg en welzijn of verkoop. Het praktijkonderwijs leidt rechtstreeks op voor een plek op de arbeidsmarkt, en duurt zes jaar. Een kleine groep stroomt na het praktijkonderwijs door naar het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). 

Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo)  

Het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) is een vierjarige opleiding die leerlingen voorbereidt op het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Doorstroom naar de havo is ook mogelijk. Het vmbo duurt 4 jaar. In het vmbo zijn er vier leerwegen: basisberoepsgerichte leerweg, kaderberoepsgerichte leerweg, gemengde leerweg en theoretische leerweg.

Hoger algemeen voortgezet onderwijs (havo) 

Het hoger algemeen voortgezet onderwijs (havo) duurt vijf jaar en bereidt leerlingen in principe voor op het hoger beroepsonderwijs (hbo).

Na het examen kun je ook doorstromen naar het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo). Er is meer ruimte voor verdieping van de lesstof dan op het vmbo. De leerlingen op de havo moeten meer zelfstandig werken.

Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo) 

Het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo) duurt zes jaar en bereidt scholieren voor op een studie aan de universiteit. Er is veel ruimte voor verdieping. 

Voortgezet speciaal onderwijs (vso)  

Op het voortgezet speciaal onderwijs zitten kinderen die meestal vanuit het speciaal onderwijs zijn doorgestroomd. Net zoals op het speciaal onderwijs, verschillen de kerndoelen van deze scholen van reguliere middelbare scholen. Het ligt aan de ernst van de problematiek op welk niveau de scholieren uiteindelijk hun diploma halen. Er is een groep van scholieren die een vmbo-diploma haalt en daarna eventueel nog een opleiding kan volgen, maar bij zeer ernstige problematiek stromen de scholieren uit naar dagbesteding.

Lees meer over het onderwijssysteem

4188

Foto: Ben Nienhuis

De organisatie

De organisatie van een VO-school bestaat uit meer lagen en functies dan de organisatie van het primair onderwijs. Deze lagen en hoe ze genoemd worden kunnen per VO-school verschillend zijn. Wanneer je samenwerkt met het voortgezet onderwijs, krijg je te maken met deze functies:  

Management 

De directie van de school is verantwoordelijk voor de dagelijkse leiding. Bestaande uit een rector en/of directeur en teamleiders of afdelingsleiders. 

Cultuurcoördinator 

De Cultuurcoördinator is een bevlogen docent die affiniteit heeft met kunst en cultuur. De cultuurcoördinator is onmisbaar om kunst en cultuur een vaste plek te geven in het schoolcurriculum en is de verbindende schakel tussen school en culturele omgeving. 

Kunstvakdocent

Een kunstvakdocent geeft onderwijs in een kunstvak. Te denken valt aan muziek, drama, beeldende vorming of dans. Welke kunstvakdocenten op een VO werken, hangt af van het aanbod van kunstonderwijs per VO.

Community voor kunstvakdocenten

Mentor 

Alle leerlingen hebben een vaste mentor, die het eerste aanspreekpunt vormt voor ouders en leerlingen. Daarnaast zijn er verschillende docententeams binnen een school. Je hebt bijvoorbeeld een team voor de onder-, midden- of bovenbouw. Of een team voor basis/kader/gemengde leerweg/theoretische leerweg, havo of vwo, afhankelijk welke keuze de school daarin maakt. Daarnaast heb je vaak teams binnen een bepaalde kunstdiscipline, zoals een sectie beeldend of een sectie muziek. 

Raad van Beheer of Raad van Bestuur 

Zij zijn verantwoordelijk voor het bestuur en toezicht van de school. De raad ziet toe op het strategisch beleid van de school, de onderwijsresultaten, de ontwikkelingen op de diverse beleidsterreinen, identiteit, huisvesting en financiën.   

Bekijk andere functies

Het instrument ‘vormen van een kernteam’ helpt je om het gesprek te voeren en te duiden wie in de school welke taak op zich neemt. Dit instrument is onderdeel van het traject De Cultuur Loper. Scholen die deelnemen aan de landelijke regeling Cultuureducatie met Kwaliteit kunnen dit traject volgen. 

Locaties

Tegenwoordig zijn VO-scholen vaak grote (gefuseerde) scholengemeenschappen verspreid over verschillende locaties. De locaties zijn vaak onderverdeeld in de verschillende niveaus die de scholengemeenschap aanbiedt. Of de locaties zijn verdeeld over onder-midden-bovenbouw van een scholengemeenschap. Vaak zitten de verschillende locaties in dezelfde stad of regio. 

Het curriculum

Het landelijke curriculum bestaat uit de doelen en inhoud van het onderwijs. Die zijn er op verschillende niveaus. Docenten gebruiken deze landelijke kerndoelen en eindtermen als basis voor hun lesprogramma. De kerndoelen en eindtermen leggen wettelijk vast wat de doelen en inhoud van het onderwijs zijn, beschreven voor een vak, vakkencluster of leergebied. Kerndoelen geven daarbij aan wat leerlingen moeten kennen en kunnen in het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Eindtermen gelden voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs. 

Onderwijsvernieuwing 

Onder de naam Curriculum.nu vond een landelijke herziening van het vaste onderwijsprogramma van alle leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs plaats. Begin 2018 startten de ontwikkelteams, bestaande uit leraren en schoolleiders uit het primair en voortgezet onderwijs, om voor negen leergebieden de vraag ‘Wat moeten leerlingen kennen en kunnen?’ in verschillende stappen te beantwoorden.  

Leergebied Kunst & Cultuur 

Het leergebied Kunst & Cultuur heeft vijf kerndoelen. Daarin is aandacht voor alle kunstdisciplines. Erfgoededucatie is verweven in de kerndoelen voor het leergebied Kunst & Cultuur, en valt verder onder het leergebied Mens & Maatschappij. Kerndoelen voor het leergebied kunst en cultuur: 

  • ​De leerling leert door het gebruik van elementaire vaardigheden de zeggingskracht van verschillende kunstzinnige disciplines te onderzoeken en toe te passen om eigen gevoelens uit te drukken, ervaringen vast te leggen, verbeelding vorm te geven en communicatie te bewerkstelligen. 

  • De leerling leert eigen kunstzinnig werk, alleen of als deelnemer in een groep, aan derden te presenteren. 

  • De leerling leert op basis van enige achtergrondkennis te kijken naar beeldende kunst, te luisteren naar muziek en te kijken en luisteren naar theater-, dans- of filmvoorstellingen. 

  • De leerling leert met behulp van visuele of auditieve middelen verslag te doen van deelname aan kunstzinnige activiteiten, als toeschouwer en als deelnemer. 

  • De leerling leert mondeling of schriftelijk te reflecteren op eigen werk en werk van anderen, waaronder dat van kunstenaars. 

Invulling leergebied Kunst & Cultuur 

VO-scholen mogen zelf bepalen hoe ze het onderwijs inrichten en aanbieden. Dit kan in een samenhangend leergebied, in afzonderlijke vakken, als onderdeel van projecten of een combinatie van de genoemde opties. Het aantal uren dat scholen aan de kunstvakken moeten besteden, is niet vastgelegd. Wel moet voldoende tijd ingepland worden om de algemene doelstelling en de kerndoelen te realiseren. 

Bron: Curriculum.nu

Q&A

Hoe is de organisatie en onderwijspraktijk georganiseerd van het leergebied Kunst & Cultuur?

Het leergebied kan op verschillende manieren worden aangeboden: in een samenhangend leergebied, in afzonderlijke vakken, als onderdeel van projecten of in combinaties van deze werkvormen. Scholen zijn zelf verantwoordelijk voor de vertaling van de kerndoelen naar de onderwijspraktijk. Scholen en leraren ​maken met behulp van de kerndoelen zelf keuzes voor het onderwijsprogramma in kunst en cultuur. Er is sprake van een grote diversiteit op het niveau van de onderwijspraktijk.  

Hoeveel uren besteden VO-scholen aan het leergebied Kunst & Cultuur?

In de onderbouw van het vmbo en havo/vwo wordt gemiddeld genomen drie uur per week besteed aan kunstvakken. Veel scholen bieden meerdere kunstdisciplines aan, de nadruk ligt op beeldende vorming en muziek. 

Wat is de bijdrage van het leergebied Kunst & Cultuur aan de hoofddoelen van het onderwijs? En wat zijn de wettelijke kaders?

Onderwijs in kunst, cultuur en erfgoed levert een waardevolle bijdrage aan de algemene en persoonlijke vorming. Leerlingen verwerven kennis, houding en vaardigheden van muziek, dans, drama, beeldende kunst, literatuur en cultureel erfgoed. Ze leren kunst te maken en mee te maken: te verbeelden en te beleven. Ze leren op eigen werk en op werk van kunstenaars te reflecteren. Daardoor leren leerlingen zich kritisch te verhouden tot cultuuruitingen, deze te interpreteren en te plaatsen in een breder perspectief.   

Voor het leergebied kunst en cultuur heeft de overheid vijf globale kerndoelen vastgesteld (zie hierboven onder ‘kerndoelen leergebied kunst en cultuur’). Deze zijn gericht op een brede oriëntatie op kunst en cultuur. Leerlingen leren produceren, presenteren, kijken en luisteren, verslag doen van ervaringen en reflecteren. 

Cultuureducatie in het VO

In het voortgezet onderwijs kun je onderscheid maken tussen een aantal verschillende kunstvakken.  

Onderbouw 

Leerlingen in de onderbouw kunnen minstens twee vakken volgen die bij cultuureducatie horen. Op de meeste scholen kiezen ze uit: 

  • Beeldende vorming (tekenen, handvaardigheid, fotografie, film, audiovisuele vorming); 

  • Muziek; 

  • Drama; 

  • Dans; 

  • Of losse projecten.

Op sommige scholen worden meer en modernere kunstvakken aangeboden dan op andere scholen. Denk bijvoorbeeld aan vakken als webdesign of mode en design.

Bovenbouw 

Culturele Kunstzinnige Vorming (CKV, of Klassieke Culturele Vorming op het gymnasium) is een verplicht vak voor elke bovenbouw leerling. De andere kunstvakken in de bovenbouw zijn zowel op het vmbo als op de havo en vwo-keuzevakken. Er bestaat echter geen wettelijk verplicht aantal lesuren voor vakken in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs, dus ook niet voor CKV.  

Vmbo 

Op het vmbo kunnen leerlingen van de theoretische en gemengde leerweg examen doen in dans, drama, muziek of beeldende vakken. In de kader- en beroepsgerichte leerweg kunnen leerlingen wel een kunstvak volgen, zij kunnen hierin geen examen doen. 

Kunstvakken oude stijl 

Een aantal scholen biedt kunstvakken ‘oude stijl’ aan als examenvak: handvaardigheid, tekenen, textiele vormgeving (tehatex) en muziek. Deze vakken sluiten leerlingen af met een schoolexamen en een centraal examen. 

Cultuurcoach

De cultuurcoach werkt voor de gemeente en is de schakel tussen het onderwijs en de cultuuraanbieders. De cultuurcoach speelt een adviserende, coördinerende en stimulerende rol in de structurele inbedding van cultuureducatie op de scholen. En kan de cultuurcoördinator ondersteunen. 

Cultuurcoaches helpen bijvoorbeeld bij het ontwikkelen en opstellen van een schoolvisie op cultuuronderwijs en adviseren over activiteiten die daarbij aansluiten. Gezamenlijk maken school en coach een plan voor hoe het traject van advies en ondersteuning eruitziet. Daarnaast adviseren coaches de culturele aanbieders en kunstvakdocenten, zodat hun aanbod goed aansluit bij de vraag van scholen.

Meer informatie over de cultuurcoach

Financiering

De financieringsbronnen voor cultuureducatie die door het VO verreweg het meest worden gebruikt zijn eigen middelen, de CJP-Cultuurkaart en ouderbijdragen. Daarnaast maken steeds meer VO-scholen gebruik van de landelijke regeling Cultuureducatie met Kwaliteit of subsidies vanuit de gemeenten, provincie of rijk. Denk daarbij aan de vmbo-regeling van het Fonds voor Cultuurparticipatie. Andere financieringsbronnen die worden ingezet zijn bijdrages van het bestuur of sponsoring van bedrijven.  

Andere toegangen tot financiële middelen zijn: 

4180

Foto: Ilse Wolf

Tips

Niet ieder VO-school werkt hetzelfde. Het is daarom belangrijk om je voorafgaand aan een gesprek goed in te lezen. Dat kan bijvoorbeeld door de website van de school te bekijken of de brochure/flyer. Andere tips zijn: 

  • Weet wat de visie van de school is.   

  • Verdiep je in de organisatiestructuur: hoe ziet het management eruit? Onder welk schoolbestuur valt de school (kan soms ook verrassend zijn in geldstromen). 

  • Wie is het aanspreekpunt om het 1e gesprek aan te gaan? 

  • Wie is de cultuurcoördinator 

  • Wie is de cultuurcoach en welke culturele achtergrond heeft hij of zij? 

  • Wat voor soort onderwijs wordt geboden (vakoverstijgend werken, brainportschool etc.)  

  • Welke studierichtingen worden aangeboden?  

  • Wie is wie (team) en welke vakken worden aangeboden, wie hoort bij welk vakgebied? 

  • Wie verzorgt kunst- en cultuurvakken? 

  • Welke cultuuractiviteiten staan er op de website? 

  • Bekijk de lessentabel om inzicht te krijgen in wat aangeboden wordt vanuit kunst en cultuur binnen het curriculum. Wat zijn examenvakken in kunst en cultuur op die school?  

  • Is er een Leerlingvolgsysteem (LVS)? Middels het LVS krijgt de docent, de schoolleiding én ouder(s)/verzorger(s) zicht op de studievoortgang van een leerling maar ook op het niveau van een klas en de school.  

  • Wie uit het culturele veld zijn samenwerkingspartners? 

Op maat en afstand: hoe theaters en voortgezet onderwijs in coronatijd samenwerken

In een tijd waarin theaters en middelbare scholen vol goede moed plannen voor theaterbezoek maken, ze bijschaven en bijstellen, rijst de vraag: hoe komt dat theater tóch bij de leerlingen? Aangescherpte maatregelen zorgen voor nieuwe initiatieven, creatieve oplossingen en soms voor een dipdagje. Dramadocent Yvonne Janssen en CKV-docent Cecile Vissers, Jantine Hoekstra, verantwoordelijk voor programmering & educatieprojecten bij Parktheater in Eindhoven, educator/programmeur Gwen Sengers van Theaters Tilburg en accountmanager Marije Kuijs van CJP aan het woord over deze zoektocht in het belang van de theaters, de scholen en vooral: voor de leerlingen. 

Lees verder

Hoe de noodgedwongen digitalisering van het cultuuronderwijs ruimte schept voor bezinning

Zeg je ‘cultuureducatie’ dan heb je het over alles wat plaatsvindt op het snijvlak van onderwijs en cultuur. Over kunst in de klas en ver daarbuiten. Over prikkelen, verrijken en verbinden. Breed en belangrijk dus. En ook actueel. Want 2020 gaat de geschiedenisboeken in als een pittig jaar voor beide sectoren. Zowel financieel als organisatorisch. Thuisonderwijs of juist onderwijs op anderhalve meter. Het nagenoeg wegvallen van de culturele agenda. Er zijn drempels genoeg in onze nieuwe werkelijkheid. Tijd dus voor wat broodnodige duiding én een constructieve blik op de toekomst. In dit tweede artikel van een drieluik ontmoeten we Robin Brugman, adviseur kunsteducatie & vervolgonderwijs bij Kunstloc Brabant, en Mirjam van Tilburg, onderzoeker en docent bij de masteropleiding Kunsteducatie van Fontys. Een passievol gesprek over digitale ontmoetingen, écht gezien worden en de kracht van het niet weten.

Lees verder

Blog | Hedendaagse kunst resoneert nog onvoldoende in het onderwijs

Veel kunstenaars hebben hun gereedschapskist uitgebreid met digitale technieken, combineren kunst en wetenschap of doen aan ‘toekomst denken’. Ik zie dat deze grote ontwikkelingen soms nog moeilijk zijn te bevatten voor het onderwijs. Daarom ontwikkelde ik samen met andere culturele partners een leerlijn kunst & technologie voor het primair en voortgezet onderwijs. Want het is mijn missie om de meerwaarde van de professionele kunstwereld door te vertalen naar het onderwijs.

Lees verder

De kracht van de kunstenaar als kunstvakdocent

Kunst maken en lesgeven in kunstvakken worden vaak als twee aparte werelden gezien. En dat is zonde. Want veel kunstdocenten zijn opgeleid als kunstenaar. Die creatieve inborst en het docentschap kunnen elkaar positief beïnvloeden. Toen we nog niet verplicht thuis hoefden te werken vanwege de coronacrisis, spraken we erover met drie kunstvakdocenten. Zij werkten mee aan een expositie over dit onderwerp. De dialoog over cultuureducatie willen we – juist nú – levend houden. Dus daarom een oproep aan jou, onze lezer. Laat je inspireren door het onderstaande artikel, en deel je reactie of reflectie op wat er nu gebeurt in (cultuur)onderwijs.

Lees verder